آمار بازدید سایت
کاربران آنلاين: ۳۱
بازديد امروز: ۱۷۲۵
بازديد روز قبل: ۲۱۳۲
بازديد هفته: ۱۴۴۱۴
بازديد ماه: ۵۸۳۳۵
بازديد کل: ۵۷۳۰۱۳۸
آي پي: ۵۴.۸۱.۷۳.۲
مقالات حقوقی > مقالات هیئت علمی و تحریریه سایت > ۱۳۹۵/۱۱/۱۸
۱۰۰ بازدید
 
   

سیر (حقوق بین­ الملل اسلام)، Professor Javaid Rehman، مترجم:امیرحسین محبعلی


راهنمای تدریس و آموزش حقوق بین الملل اسلام

راهنمای تدریس و یادگیری

مقدمه

اهداف و مقاصد

 این راهنما برای آشنایی دانشجویان با مفهوم اسلامی حقوق بین الملل معروف به سیر طراحی شده است. حقوق بین الملل اسلامی با مجموعه ای از قوانین تعامل دارد که بر رابطه بین دولت اسلامی و دولت های غیرمسلمان دیگر حاکم می باشد. یکی از کارکردهای اصلی این دوره، ارائه درک مقتضی از چگونگی پیدایش و تکامل این قانون و بررسی انتقادی اهمیت و اعمال این قانون در کشورهای اسلامی می باشد.

راهنمای تدریس و یادگیری حاضر برای کمک به مدرسین و دانشجویانی طراحی شده است که به قوانین اسلامی و بخصوص حقوق بین الملل اسلام علاقه دارند. مضمون این جزوه هدف ارزشمندی را در حوزه های اسلامی و غیراسلامی پیگیری می کند و به یک اندازه برای دوره های کارشناسی و کارشناسی ارشد سودمند است. برای بهر ه برداری هر چه بیشتر از این راهنما توصیه می شود که این راهنما همراه با کتابشناسی حقوق اسلامی و واژه نامه عربی و انگلیسی بکار برده شود، آنها نیز بخشی از راهنما و مضامین تهیه شده برای تدریس و یادگیری قانون اسلامی هستند. همچنین پیشنهاد می شود که خوانند گان پیش از ادامه مطلب به راهنمای ضمیمه « روش های آموزش و یادگیری حقوق اسلامی: به اشتراک گذاری برخی از دوره های ملی و بین المللی منابع حقوق اسلامی رجوع کنند.

 تدریس حقوق اسلامی یک وظیفه چالش برانگیز است و یکی از اهداف این راهنما پشتیبانی و تشویق مدرسین به گام نهادن در این راه است. در زمان نوشتن این مطلب تنها چند موسسه عالی در انگلستان دوره های حقوق اسلامی را ارائه می کردند. انها بسیار کوتاه یا گزینشی هستند و به عنوان بخشی از مدرک حقوق یا مطالعات اسلامی ارائه می شوند. به عنوان بخشی از دوره مطالعات اسلامی لازم است که دانشجو از درک مقتضی تمدن اسلامی من جمله تاریخ، دین شناسی، تفکر سیاسی و جامعه شناسی آن برخوردار باشد. مطالعه حقوق اسلامی برای دانشجویان حقوق از چند جهت سودمند است. نخست اینکه دانشجو را به مهارت تحلیل تطبیقی مجهز می سازد. دانش کاری هنجارهای شرعی مسلمانان برای کارورزان آینده قرن بیست و یکم در رابطه با مفهوم پردازی اشتغال آنها با هر حوزه حقوقی سودمند است.

روش های تدریس

 از همین ابتدا لازم است خاطرنشان سازیم که برخی از مفاهیم حقوق بین الملل مدرن تفاوت زیادی با حقوق بین الملل اسلام دارند. با این حال چنانکه این دوره بررسی خواهد کرد زمینه ها و تطابقاتی در دو نظام وجود دارد که همپوشانی ایجاد می کنند. از این رو تدریس حقوق بین الملل اسلامی دقیقاً به مانند تدریس حقوق بین الملل مدرن نیست و در موارد خاص اساساً نسبت به ان متفاوت می باشد. حقوق بین الملل اسلامی ارتباطی نزدیک با انگاره های معنویت و مذهب دارد. حقوق بین الملل مدرن از سنت ها و ارزش های یهودی- مسیحی الهام گرفته و بر آنها مبتنی می باشد اما مشارکت حقوق بین الملل اسلام در این جریان ناچیز می باشد.

برای درک تکامل مفاهیم مرتبط و نهاد قضایی بطور کلی، توصیه می شود که دانشجو به آشنایی با ابعاد اصلی تاریخ اسلامی تشویق شود و این شامل تاریخ پیدایش اولین جامعه اسلامی در مدینه و ارتباط با قبایل دیگر شبه جزیره عربستان آن دوران می باشد. آشنایی با تاریخ خلیفه های اموی و عباسی یک ضرورت است زیرا بدون دانش مقتضی روابط دول مذکور با دول معاصر مسیحی درک اینکه چرا برخی از قوانین قضایی مربوط به دیپلماسی میان دولتی در حقوق اسلامی ظاهر شده اند، دشوار خواهد بود.

با وجود دشواری های تدوین قواعد قانونی دقیق همچنان مشخص است که شریعت و سیر ذاتاً همراه با رشد حقوق بین المللی تکامل یافته است. هنجارهای مهم قضایی از دنیای اسلام سرچشمه گرفته اند. بسیاری از قوانین معاصری که از میان موارد موجود هنجارهای تجاری، قراردادی و حقوق بشر را وضع کرده اند، از شریعت منشعب گردیده اند. اروپاگرایی مایه نگرانی و نومیدی است چرا که هدف این جنبش نادیده گرفتن دلالت هایی است که تمدن های دیگر در شکل دهی قوانین ملت ها ایفا کرده اند. در تصاویر منفی متداول اسلام منحصراً و مطلقاً با نابودی و خشونت همراه است. بینش غنای معنوی عمیق و قضایی سنت های اسلامی برای غلبه بر پیش انگاشت های این چنین و پیش داوری در قبال اسلام و دولت های مسلمان ضروری است.

یکی دیگر از مشکلات برداشت غربی از حقوق بین المللی اسلامی که اصلاح فوری را ضروری می سازد، بازنمایی کلیشه ای مفاهیم اسلامی جهاد، آزادی از مذهب و حقوق اقلیت هاست. این باور منفی گسترده وجود دارد که حقوق بین الملل اسلامی از خشونت و تروریسم حمایت می کند. در درون جامعه مسلمانان کشمکش هایی وجود دارد و فقها درباره دورنمای دقیق حکم جهاد اختلاف دارند. با لحاظ تنشها و کشش های مذکور در جریان بررسی های این راهنما، فرض اینکه تروریسم و فعالیت های متجاوزانه بخش ذاتی کردار دولت های اسلامی هستند، اشتباه خواهد بود. مفهوم جهاد یعنی "Bellum justum" اسلامی در ممنوعیت ملت های آمریکایی در استفاده از زور اعمال شده است. اجرای هنجارهای تحمل مذهبی حقوق اقلیت بشدت بحث برانگیز بوده است. چنانکه این راهنما نشان خواهد داد، رویکردهای متفاوت مشخصه رویه دولت های اسلامی مدرن بوده اند.

چشم انداز دوره

این راهنما ماهیتاً پیشنهادی است و گرچه توصیه می کند که دوره در مدت ده هفته تدریس گردد اما مدرس بنا به صلاحدید می تواند زمان آنرا تغییر دهد. حوزه های مذکور در این راهنما به شرح زیر می باشند.

۱.     آشنایی کلی با حقوق بین الملل اسلامی(سیر)

۲.      مفاهیم بنیادین حقوق بین الملل اسلامی

۳.     حقوق اسلامی و "Jus in Bello" (حقوق بشردوستانه اسلامی)

۴.     اعمال حقوق/قوانین اسلامی در دولت های اسلامی معاصر(قوانین کفر[۱])

روش های ارزیابی

این راهنما عنوان می دارد که مناسب ترین شکل ارزیابی ملزم ساختن دانشجویان به شرکت در ازمون سه - چهار دانشگاهی و ارائه یک مقاله ارزیابی است. آزمون دانشگاهی شامل سوالات آزمون و مسائل تمرینی باشند. مدرس می تواند نمره این ازمون را به عنوان ۷۵% نمره نهایی دانشجو در نظر بگیرد. اگر افزودن مواد اعلام نشده در آزمون مجاز است می توانید از منابع زیر استفاده کنید:

Majid Khadduri, The Islamic Law of Nations: Shaybani's Siyar, The Johns Hopkins University Press (November ۲۸, ۲۰۰۱)

Islamic International Law and Jihad (War) Law Handbook, USA International

Business Publications, Intl Business Pubs USA; ۶ edition (۷ Feb ۲۰۰۷)

۲۵% باقیمانده دوره بهتر است با ازمون ارزیابی مکمل سنجیده است. می توانید عنوان آزمون ها را بنا به پیشنهاد دانشجو تعیین کنید اما این مسئله باید پیشتر توسط راهنمای دانشجو تایید گردد. در این جا هیچ نیازی نیست که دانشجو مقاله خود را برای تایید ارائه کند.

پیشنهاد می شود که طول کلمه ای مقاله از حد تعیین شده ۳۵۰۰ واژه بیشتر نباشد. این مسئله به مدرس بستگی دارد و در صورت اقتضا می توانید آنرا تغییر دهید.

مقالات آموزشی

 توصیه می شود که تمامی دانشجوها ملزم به ارائه یک مقاله آموزش باشند. لیست زیر یک راهنمای سودمند برای این هدف است و جزئیات بیشتر در بخش آموزش در پایان هر بخش ارائه شده است.

عنوان مقالات:

۱.     میزان تطابق حقوق بین الملل اسلامی با حقوق بین الملل عمومی را بررسی کنید.

۲.      نقش سازمان کنفرانس اسلامی(OIC) در پیشبرد نقش و جایگاه دولت های اسلامی در سازمان ملل و سازمان های منطقه ای و بین المللی مرتبط را بررسی کرده و مورد ارزیابی انتقادی قرار دهید.

۳.     تا چه اندازه این دیدگاه را قبول دارید که مفهوم جهاد به عنوان "Bellum Justum" اسلام در ممنوعیت استفاده از خشونت در سازمان ملل بکار برده شده است؟

هدف از ارائه مقالات مذکور کسب اطمینان از درک خوب موضوع مربوطه توسط دانشجویان است. آنها مهارت تحلیلی را در رابطه با بررسی منابع حقوق بین الملل اسلامی محک می زنند. دانشجویان باید توانایی بررسی انتقادی مسائل مربوطه را داشته باشند. پیش بینی می شود که ارزیابی های این چنین امکان درک مفاهیم اصلی حقوق بین الملل اسلامی و همچنین فرایند تکامل، توسعه منابع و اختلافات بین فقهای اسلامی در بیان اصل سیر را فراهم می آورند.

مضمون دوره

علاوه بر کتاب های لیست زیر، کتاب شناسی جامع تر حقوق بین الملل اسلامی در بخش پیوست کتاب شناسی حقوق اسلامی دیده می شود.

ضروریات

منابع و مضامین اصلی

Majid Khadduri, The Islamic Law of Nations: Shaybani's Siyar, The Johns HopkinsUniversity Press (November ۲۸, ۲۰۰۱)

Abu Ubayd Al-Qasim Ibn Sallam, The Book of Revenue: Kitab Al-Amwal (Great

Books of Islamic Civilization), ed. by Ibrahim M. Oweiss, trans. by Imran Ahsan Khan Nyazee, Garnet Publishing Ltd; New Ed edition  Jun ۲۰۰۵)

کتابچه ها

Labeeb Ahmed Bsoul, International Treaties (Mu'ahadat) in Islam: Theory and

Practice in the Light of Islamic International Law (Siyar) According to Orthodox

Schools, University Press of America (۱۵ Dec ۲۰۰۷)

Islamic International Law and Jihad (War) Law Handbook, USA International

Business Publications, Intl Business Pubns USA; ۶ edition (۷ Feb ۲۰۰۷)

منابع پیشنهادی

G.H.A. Juynboll, Encyclopaedia of the Canonical Hadith, Brill, Leiden, ۲۰۰۷,

Nizam al- Mulk, The Book of Government or Rules for Kings: The Siyar Al Muluk or Siyasat-nama of Nizam Al-Mulk , ed. and trans. by Hubert Darke, Routledge Curzon (۲۱ Dec ۲۰۰۱)

Michael Lecker, The "Constitution Of Medina": Muhammad's First Legal Document (Studies in Late Antiquity and Early Islam), Darwin Pr (۳۰ Jul ۲۰۰۵)


قضایای معاصری که حقوق اسلامی و سازوکارهای دولتی را در بر داشته اند

۷۶۷ Third Avenue Associates v. Permanent Mission of the Republic of Zaire to the United Nations (۱۹۹۳) ۹۸۸ F. ۲d ۲۹۵

Aerial Incident of ۳ July ۱۹۸۸ (Islamic Republic of Iran v. United States of America) [۱۹۸۹] ICJ Reports ۱۳۲

Abbasi (R on application of) v Secretary of State for Foreign and Commonwealth

Office [۲۰۰۲] EWCA Civ ۱۳۱۶

Aden and Others v Council and Commission T–۳۰۶/۰۱ R_۱

Al-Megrahi v HM Advocate, Opinion in Appeal against Conviction, ۱۴ March ۲۰۰۲

(Appeal No; c۱۰۴/۰۱)

Arbitral Award of ۳۱ July ۱۹۸۹ (Guinea-Bissau v. Senegal) case [۱۹۹۰] ICJ Rep ۶۴ Barcelona Traction, Light and Power Co. Case (Belgium v. Spain) [۱۹۷۰] ICJ Rep ۱۹۷۰, ۳

Case concerning the Aerial Incident of ۳ July ۱۹۸۸, Islamic Republic of Iran v. United States of America, ۲۲ February ۱۹۹۶, General List No ۷۹

<http://۲۱۲.۱۵۳.۴۳.۱۸/icjwww/icases/iirus/iirus_iorders/irus_iorder_۱۹۹۶۰۲۲۲.pdf.>

Case Concerning United States Diplomatic and Consular Staff in Tehran (United

States of America v. Iran) Request for the Indication of Provisional Measures [۱۹۷۹] ICJ Rep ۷

East Timor Case (Portugal v. Australia) [۱۹۹۵] ICJ Rep ۹۰

Frontier Dispute Case (Burkina Faso v. Republic of Mali) [۱۹۸۶] ICJ Rep ۵۵۴

Her Majesty’s Advocate v Megrahi, No ۱۴۷۵/۹۹, slip.op. (High Ct. Judiciary at Camp

Zeist Jan. ۳۱, ۲۰۰۱) reprinted in ۴۰ ILM ۵۸۲ (۲۰۰۱).

Land, Islands and Maritime Frontier Case: El Salvador v. Honduras (Nicaragua

Intervening) [۱۹۹۲] ICJ Rep ۳۵۱

Legal Consequences for States of the Continued Presence of South Africa in

Namibia (South West Africa) Notwithstanding Security Council Resolution ۲۷۶

[۱۹۷۱] ICJ Rep ۱۶.

Legal Consequences of the Construction of a Wall in the Occupied Palestinian

Territory (۲۰۰۴) <http://www.icj-cij.org/icjwww/idecisions.htm>

Libya v UK; Libya v US Question of Interpretation and Application of the ۱۹۷۱

Montreal Convention Arising from the Aerial Incident at Lockerbie, Order of ۱۴ April

۱۹۹۲ [۱۹۹۲] ICJ Reports ۳.

Libyan Arab Jimahuriya v. USA, [۱۹۸۸] ICJ Rep ۱۱۵

Nicaragua Case (Merits) [۱۹۸۶] ICJ Rep ۱۴

Questions of Interpretation and Application of the ۱۹۷۱ Montreal Convention arising

from the Aerial Incident at Lockerbie, Libyan Arab Jimahuriya v. United Kingdom

Judgment, [۱۹۹۸] ICJ Rep ۹

Rann of Kutch Arbitration (۱۹۶۸) ۵۰ ILR ۲

South West Africa Cases (Second Phase) [۱۹۶۶] ICJ Rep ۶

۱۲ | P a g e

Sovereignty over Certain Frontiers (Belgium v. the Netherlands) [۱۹۵۹] ICJ Rep ۲۰۹

State Bank of India v. The Custodian of Evacuee Property, West Pakistan, (۱۹۶۹)

PLD, Lahore, ۱۰۵۰

Taba Award (Egypt v. Israel) (۱۹۸۹) ۸۰ ILR ۲۲۴

Temple of Peach Vihear Case (Merits) (Cambodia v. Thailand) [۱۹۶۲] ICJ Rep ۶

The Case Concerning Questions of Interpretation and Application of the ۱۹۷۱

Montreal Convention Arising from the Aerial Incident at Lockerbie (Libyan Arab

Jimahuriya v. United States of America) ۲۰۰۳, ۱۰ September General List No. ۸۹

<http://۲۱۲.۱۵۳.۴۳.۱۸/icjwww/idocket/ilus/ilusorder/ilus_iorder_۲۰۰۳۰۹۱۰.PDF.>

United States Diplomatic and Consular Staff in Tehran (United States of America v.

Iran), [۱۹۸۰] ICJ Rep ۳

Western Sahara Case [۱۹۷۵] ICJ Rep ۱۲

فصل اول

مروری بر حقوق بین الملل اسلام (سیر)

جلسات اول و دوم

اهداف دو جلسه عبارتند از:

·        پرداختن به مبادی تاریخی حقوق بین الملل اسلام

·        تحلیل مبانی حقوق بین الملل اسلام

·         ارزیابی پژوهش های قضایی درباره حقوق اسلامی

·         بررسی منابع حقوق بین الملل اسلام

توصیه می شود این فصل در دو جلسه و یک سیمنار تدریس گردد. راهنمای پیشنهادی هر سمینار در پایان هر فصل ارائه شده است. شاید برخی از دانشجویان بتوانند تفکر اسلامی را بهتر از دیگران در خود ایجاد کنند. با این حال جلسات باید متناسب باشند تا تمامی دانشجویان را صرفنظر از میزان برخورد با اسلام در بر گیرند. مدرس باید آمادگی این حقیقت را داشته باشد که گرچه برخی از دانشجویان با اجرای حقوق اسلامی در سرزمین های اسلامی آشنا هستند اما شاید برخی از قوانین با روحیه مذهبی همخوانی نداشته باشد.

مبانی تاریخی حقوق بین الملل اسلامی

برای اینکه دانشجویان از درک مقتضی سیر بهره مند گردند لازم است که تاریخ این قانون بررسی گردد. یکی از نکات جالب توجه این است که شریعت و سیر در برداشت های عمدتاً مسیحی که به تدوین اصول حقوق بین الملل، حقوق اسلامی منجر شده است، یک استثنای بزرگ به شمار می روند.

شاید از دانشجویان بخواهید این مسئله را بررسی کنند که آیا شریعت و سیر با حقوق بین الملل تعامل دارند یا نه و دلیل نتیجه گیری شان چیست. این راهنما و تدریس حاصل از آن این موضع را تایید می کند که چنین تعاملی رخ داده است و بسیار گسترده می باشد. همچنین مشخص می گردد که سیر از ابعاد بسیاری در تدوین حقوق ملل مختلف تاثیرگذار بوده است. قران و سنت در اصل تقدس پیمان ها را تایید کرده و مواد قانونی را در رابطه با برخورد با بیگانگان، آزادی دریاهای آزاد، مصونیت دیپلماتیک و مصادره دارایی وضع کرده است. کوکاین عنوان داشته است که شریعت و سیر دلالت های گرانبهایی به حقوق بین الملل مدرن و استقرار رژیم های مدرن حقوق بشر و حقوق بشردوستانه بین الملل داشته اند. برای درگیرکردن تفکرات دانشجویان با این مسائل از انها بخواهید مثالهایی از نمود این مورد ارائه دهند.

تمرین مفید دیگر برای کلاس شامل شناسایی شباهت های حقوق اسلامی و تعهدات قراردادی در حوزه های غیرمسلمان است. در اینجا به ساچت رجوع کنید. وی عنوان داشته است که قوانین و پیمان های اسلامی براساس اصول بنیادین زیر به تعهدات قراردادی وابسته هستند:

۱.     آزادی عقد پیمان تابع این اصل است که پیمان نباید حاوی مواد ناقض اسلام باشد.

۲.     باید به تمامی تعهدات پیمان احترام گذاشته شده و رعایت شوند و این نمود هنجار قضایی بین المللی مدرن وفای به عهد می باشد.

سوره های مرتبط از قرآن را نیز می توان مطرح کرد بخصوص در سوره نحل آیه ۹۱، مردم را به وفا به عهد الهی پس از پیمان بستن و عدم بازگشت از سوگند فرا می خواند.

 سوالی که باید بر دانشجویان عرضه گردد این است که آیا قوانین مربوط به تعهدات بین المللی می توانند آنقدر محکم باشند تا بر اصول سنتی جهاد غلبه کنند یا نه؟ چنین بنظر می رسد. قرآن در سوره انفال آیه ۷۲ می فرماید: « ...اما اگر آنها در مذهب از شما کمک خواستند وظیفه شماست که به آنها کمک کنید، مگر در برابر گروهی که با شما ائتلاف متقابل دارند

سنت برای توضیح این نکته از حضرت محمد(ص) کمک گرفته است که وی قداست و رعایت تعهدات پیمانی مربوطه را تایید می کند. حضرت محمد(ص) به عنوان بنیانگذار و رئیس اولین دولت اسامی توافقات بین المللی متعددی را منعقد کرد و بر اجابت آنها تاکید نمود. قداست پیمان ها امروزه بخشی از قوانین مصوب رویه های دولتی در جامعه بین المللی است(من جمله تمامی کشورهای مسلمان).

۳.     حقوق اسلامی مقرر داشته است که طرفین منعقدکننده پیمان باید کاملاً موافق باشند و اینکه مواد آن نباید مفسدانه، ناعادلانه یا برای یکی از طرفین ستمکارانه باشند.

اعمال حضرت محمد(ص) به عنوان رئیس دولت بازهم مثال برجسته دیگری عرضه می کند. در این راه می توان به اثر سعید اشاره کرد[۲] وی عنوان می دارد که پیامبر در پیمان خود با مسیحیان شهر نجران در عربستان، ربا ناشی از دیون پیش از دوران اسلام را به آنها بخشیده است.

پژوهش های حقوقی درباره حقوق بین الملل اسلامی

برای دانشجویان درکی دقیق و کامل از حقوق بین الملل اسلامی بدست آورند، توصیه می شود که انها به ایده پردازی خاص خودشان در این حوزه بپردازند. موضوعات زیر برای گفتمان و بحث میان آنها توصیه می شوند:

۱.      تجارت و بازرگانی بین المللی

می توان از دانشجویان خواست تا به این مسئله بپردازند که اهمیت تجارت و بازرگانی بین الملل چگونه یکی از مشخصه های اصلی سیر را پدید می آورد. اجماع عمومی بدین صورت است که سیر تجارت و بازرگانی بین المللی را تایید و توسعه می دهد و به آزادی مطلق اقتصادی اعتقاد دارد. می توان به مک گولیوت ارجاع داد [۳]وی در این راستا عنوان داشته است که :

«رساله ای درباب زبان تجاری قرآن نوشته شده است که نشان می دهد پیامبر تاجر نمی توانست از استعارات کسب و کارش رها گردد. وی مکرراً می گفت«الله بهترین حسابگر است . مومنان کسب و کار پربازده می کنند و کافران ضرر می کنند. کسانی که گمراهی را به هدایت ترجیح می دهند معامله بدی کرده اند....وی حتی در مدینه نیز از خرید عمده کالا و کسب سود از خرده فروشی آنها استغنا نمی کرد و این در حالی بود که وی بارها به عنوان برگزارکننده مناقصه نیز عمل می کرد.

براساس سنت محمد (ص) ، توجه پیامبر به تجارت و بازرگانی بین المللی چون روز روشن است. بخوبی می دانیم که وی مسافرت کرده و به عنوان یک تاجر به کسب و کار در کشورهای مختلف می پرداخت. وی خدیجه یک زن تاجر و سرمایه دار ثروتمند را به عنوان زن اول خود انتخاب کرد و به عنوان یک بازرگان متعهد و امین مشهور شد. رویه های متعاقب اسلامی اصول فوق الذکر تجارت بین المللی را تقویت کردند.

شکی نیست که تجارت و بازرگانی بین الملل به عنوان ابزار مهمی برای گسترش مرزهای اسلام عمل کرده است. ارمان های تجاری اسلامی و همچنین کالاها از عربستان به غرب و چین و همچنین خاور دور صادر می شدند. بنا به گفته اودوویتچ: «بندر های بصره و بغداد بعدها ......ظاهر شدند .به عنوان شاهراه شکوفایی تجارت بین المللی با کالاهای متداول مانند کاغذ و جوهر و پوست پلنگ و شترمرغ از چهار گوشه جهان وارد بین النهرین شدند. آنها در آنجا فروخته می شدند تا اینکه توسط کاروان ها به سواحل مدیترانه یا توسط کشتی به خاور دور برده می شدند. تثبیت تجارت راه دور ....صرفنظر از حجم آن بر پیشرفته بودن تکنیک های تجاری موجود در آن زمان اشاره دارد. برعکس درک دقیق چارچوب تجارت فوق شاخص ارزشمندی را درباره سطح این بعد حیات اقتصادی فراهم می آورد.

تکنیک های پیشرفته تجاری مورد نظر اودوویتچ بر قوانین و مقررات مبتنی بودند، برخی از آنها تاثیری اساسی بر پیشرفت های متعاقب در حوزه هنجارهای تجاری ملی و بین المللی برجای گذاشتند.

۲.     تعامل با غرب

بحث درباره چگونگی تاثیرگذاری عمیق حقوق تجارت اسلامی با غرب بیار مهم است و موضع بدر آگاهی آفرین است. وی در این راستا عنوان داشته است که تراکنش های مالی بصورت برات و واگذاری دیون که حواله نامیده می شود، در قرن هشتم میلادی توسط دولت های اسلامی پیش بینی شده است. مفاهیم و مکانیسم های برگرفته از حواله در خلال قرن دوازدهم به قاره اروپا رسیدند.

محمصانی نیز یکی دیگر از ارجاعات سودمند است. وی عنوان داشت که شریعت نظام حقوق مشارکت من جمله مفوضه(مشارکت جهانی نامحدود) و عنان(مشارکت سرمایه گذاری محدود) را برپا ساخته است.

اسلام بر توسعه قوانین تجارت و اقتصادی و همچنین مقررات تجاری نظام های قضایی داخلی چندین کشور اروپایی تاثیر گذاشته است. محمصانی به مقال معاملات تجاری فرانوسی که در فرانسه به "aval" معروف هستند اشاره می کند که از حواله سرچشمه گرفته اند. مقررات اسلامی عنان بر توسعه حقوق تجاری انگلستان در رابطه با مشارکت موقت تاثیر گذاشته اند.

از این گذشته بنا به گفته بدر، دکترین «اعتماد از اصل وقف در شریعت برخاسته است.

۳.     تاثیر فقه

می توان به دانشجویان یادآور گردید که اصول سیر توسط فقیه بزرگ اسلامی یعنی ابوحنیفه تشریح و در نظام متمایز قضایی گنجانده شدند. ابوحنیفه مریدان خود را به درک فقی سیر دعوت می کرد. مدرس می تواند بنا به صلاحدید چند نمونه انتخاب کرده و به مثالها بپردازد. گرچه سیر در بیشتر قرون گذشته به عنوان یک نظام قضایی مستقل ترویج نشده است با این حال سازوکارهای دولت های اسلامی می بایست قوانینی را در رابطه با روابط شان با جهان خارجی وضع می کردند.

۴.     گسترش امپراطوری مسلمانان

یکی از حوزه مثمرثمر برای بحث گسترش امپراطوری مسلمانان است که در ادامه به شکوفایی و توسعه تجارت اسلامی انجامید. شایان ذکر است که در خلال هزاره دوم بود که شبکه روابط اقتصادی بین جهان اسلام و ملل غیرمسلمان جنوب و مرکز اروپا ظاهر شدند. حاکمان مسلمان برای تشویق تجارت بین المللی و معاملات تجاری مزایای خاصی را ارائه کردند.

اثر هورویتز با این بحث مرتبط است چرا که براساس آن حاکمان عثمانی بخاطر ارائه امتیازهای تجاری و مزیت های خاص به کشورهای اروپایی مشهور هستند. ایجاد شاهراه های تجاری هندوستان و خاور دور توسط اروپایی ها به کاهش تجارت با امپراطوری عثمانی منجر گردید و سلاطین عثمانی مواد اختیاری را به پیمان های خود اضافه کردند تا بتوانند تجارت و بازرگانی بین المللی را احیا کنند. بنابراین پیمان ائتلاف سلطان سلیمان بزرگ و فرانسیس اول پادشان اول فرانسه در  ۱۵۳۵میلادی نه تنها حق ممارست مذهب را به شهروندان فرانسوی در ممالک عثمانی داد بلکه معافیت های خراج و حق محاکمه در کنسول هایشان و براساس قوانین خودشان را به آنها واگذار کرد. ممکن است مدرس بحث درباره ماده ۲ پیمان را سودمند بداند. براساس این ماده پاداش فرانسه برخوردار بود از حق:

«...ارسال ناظر به قسطنطنیه یا پرا .....ناظر و کنسول باید پذیرفته شده و در مقام مقتضی قرار گیرند بطوری که هر یک از انها در منطقه خود و بدون منع از جانب قاضی، سوباشی یا داور مطابق با مذهب، قانون به استماع، قضاوت و تعیین ادله، دعاوی و اختلافات مدنی و کیفری بپردازد که ممکن است بین بازرگانان و دیگر اتباع پادشاه فرانسه رخ دهند.

... قاضی یا کارکنان فئودال بزرگ ،بین بازرگنان و اتباع دیگر پادشان تفاوتی قائل نمی شوند حتی اگر بازرگانان چنین درخواستی داشته باشند و در صورتی که قضات به قضاوت درباره این قضاوت بپردازند حکم شان کان لم یکن تلقی می گردد.

شبکه ارتباطات و روابط تجاری چنان محکم بود که معین الدین را به این استدلال واداشت که قرن ها مراودات صلح آمیز و روابط تجاری بین دولت های اسلامی و غیراسلامی پیش از ورود دولت عثمانی به مجموعه اروپایی در ۱۸۵۶ به ظهور قوانین عرفی اسلامی یا منطقه ای منجر گردید و همانها بنیان چنین روابطی را پدید آوردند. [۴]

۵.     ماموریت های دیپلماتیک و مصونیت ها

یکی از دلالت های بزرگ سیر به حقوق بین الملل مدرن برخورد با دیپلمات ها و ایجاد مصونیت دیپلماتیک برای ماموریت های خارجی است. این دوره باید مفصلاً به این مسئله بپردازد.

می توان دید که مقامات سیاسی در شریعت از مصونیت های برخودار بوده اند که چندان هم به مصونیت های مذکور به حقوق بین الملل مدرن بی شباهت نبوده اند. از این گذشته حقوق اسلامی کلایک در مرحله اول امتیازهای متعددی را به دیپلمات های خارجی داد و ورود آنها غالباً یک رخداد رسمی قلمداد می شد. مدرس می تواند به مراجع مرتبط مانند محمصانی و بسیونی ارجاع دهد.

بنا به نظر محمصانی: «نمایندگان سیاسی در رویه های اسلامی عموماً با جشن های سخاوتمندانه روبور می شدند. مراسمات مشابهی در زمان بازگشت آنها نیز مشاهده می شد. مراسمات مذکور غالباً با مهمان نوازی گرم و نمایش شکوه و حرکت دسته جمعی و اسراف همراه بود تا برداشت قدرت و عظیم دولت بر مهمانان القا گردد . [۵]

۱.     بسیونی چنین می گوید[۶]:

قران و سنت دو منبع اصلی حقوق اسلامی و منش روسای اسلامی(خلیفه ها) به عنوان منبع دوم، بوضوح مزایا و مصونیت دیپلما ها در حقوق و رویه اسلامی را نشان می دهند. قران و سنت ارجاعات بیشماری به حمایت و مصونیت دیپلمات ها، کارکنان آنها و همراهان آنها دارند. دیپلمات ها در تمامی منابع فوق دارای حق مصونیت از تعقیب قانونی، عدم دستگیری و اتهام و برخورد و رسیدگی مقتضی می باشند. علاوه بر این قوانین اسلامی حق انعقاد پیمان های الزام آور برای دولت اسلامی را به رئیس دولت اسلامی(خلیفه یا امام) داده است. در این راستا کنوانسیون ۱۹۶۱ وین درباره روابط دیپلماتیک و کنوانسیون ۱۹۶۳ وین درباره روابط کنسولی، مصونیت مطلق از دستگیری، بازداشت و دادرسی را به دیپلمات ها می دهند.

از این رو این مسئله یک الزام دوگانه قرآنی است که هیچ دولت اسلامی نباید آنرا نقض کند: مصونیت باید به فرستادگان اختصاص یابد و اخراج تنها مجازاتی است که علیه آنها اتخاذ می گردد. الزامات فوق صریحاً در سنت آمده اند. پیمان صلح حدبیه بین حضرت محمد و قبلیه قریش مکه در سال ۶۲۸ میلادی منعقد شده است. در جریان مذاکرات پیامبر از دو فرستاده استفاده می کردد که مکرراً به مکه می رفتند تا زمینه پیمان را ایجاد کنند. یکی از آنها عثمان بن عفان بود که در ادامه خلیفه سوم و جانشین عمر بن خطاب شد. زمانی که پیامبر خبردار شد که عثمان کشته شده است(با وجود اینکه فرستاده او می بایست در هر صورت مصون می بود) مذاکرات منتفی گردیدند و نیروهای اسلامی حملات خود را از سر گرفتند. این یک عمل خصمانه ی باعث جنگ تلقی می شد. قبلیه قریش اعلام کرد که عثمان ایمن بوده و این فرد به عنوان سفیر مصون از تجاوز بود. این خبر باعث شروع دوباره مذاکرات شد. قریش در ادامه مذاکره کننده خود سهیل را نزد پیامبر فرستادند که به عنوان سفیر مصون قلمداد می شد. پیمان صلح حدبیه توسط پیامبر و سهیل امضا شد. شایان ذکر است که علی ابن ابی طالب که کاتب پیمان بود، نیز این پیمان را به عنوان شاهد امضا کرد. علی خلیفه چهارم پس از پیامبر بود و کسی است که شیعیان بر این باورند که جانشین برحق پیامبر بوده است. صلح حدبیه و تاریخ مذاکرات آن اهمیت سفرا، اینکه نقض مصونیت یک سفیر دلیل خصمانه جنگ است و اینکه یک سفیر از دادرسی مصون است را نشان می دهد. اینکه علی ابن ابی طالب شاهد چنین مسائلی بوده است، باعث توجه خاص شیعیان به آنها می شود. پیمان و تاریخ مذاکرات آن مشخص می کنند که اصل «الزام آوربودن تعهد تایید شده و با حسن نیست رعایت شده است. پس از صلح حدبیه و زمانی که پیامبر در مکه با قریش وارد جنگ شد، پناهگاه های مقدس اسلامی درست به مانند سفارت های مدرن امروزی دایر شدند. محمد(ص) پیش از حمله به مکه اعلام کرد:

ای قریش! من محمدم کسی که با قدرتی به آنجا می اید که یارای مقابله با آن را ندارید. هر کسی که در خانه ابوسفیان باشد ایمن خواهد بود و هر کس در خانه اش را ببندد ایمن خواهد بود و هر کس در مسجد باشد نیز ایمن خواهد بود.

(پیامبر در ادامه تمامی اهالی مکه که علیه او جنگ کرده و با او مخالفت کرده بودند را بخشید).

پس از فتح مکه، سفرا و هیئت های بسیاری به شهر رفتند و دیگران توسط پیامبر و جانشینان او به حاکمان غیرمسلمان فرستاده شدند. هیئت هایی که در سالهای ۶۳۰ و ۶۳۱ با پیامبر دیدار کردند نه تنها از مصونیت بلکه از رسیدگی بهتر برخوردار بودند که درباره تمامی همراهان و کارکنان آنها نیز صدق می کرد. کسی حق تجاوز، بدرفتاری، زندانی کردن یا کشتن آنها را نداشت. فرستادگان نیز از آزادی مذهب برخوردار بودند و این در مورد هیئت نمایندگی مسیحیان نجران دیده می شود، آنها مراسم شان را در مسجد برگزار می کردند. طبری در کتاب بزرگ خود «التاریخ ، بازداشت یا زندانی کردن سفرا تنها در شرایط بسیار خاص رخ می داد و این کار بنوعی به عنوان تلافی صورت می گرفت. مسئله مورد نظر دستگیری فرستادگا مکه در خلال مذاکرات صلح حدبیه توسط پیامبر است زیرا اهالی مکه فرستادگان او را دستگیر کرده بودند اما پیامبر به آنها آزاری نرساند. وی این کار را تنها برای آزادکردن فرستادگان دربندش انجام داد و پس از آزادی آنها بود که فرستادگان مکه را آزاد کرد.

یکی از نکات جالبی که مدرس می توان مفصلاً درباره آن بحث کند، میزان اعتقاد پیامبر به مصونیت سفیران است. در این راستا بحث درباره اثر بسیونی سودمند خواهد بود. در ادامه چکیده ای مفید ارائه شده است که نشان می دهد در خلال دوره های مربوطه زمانی که ابورافی یعین سفیر قریش می خواست به اسلام روی آورد، پیامبر اینگونه او را وعظ کرد:

من از کلام خود باز نمی گردم و نمی خواهم که سفرا را بازداشت کنم(تو یک سفیر هستی). از این رو باید برگردی و اگر واقعاً در قلبت چنین احساسی درباره اسلام داری، به عنوان یک مسلمان برگرد.

پیامبر در زمانی چنین برخوردهایی داشت که مصونیت سفرا در شبه جزیره عربستان چندان رعایت نمی شد. پیامبر در مورد وحشی یعنی سفیر عباسیان که قبلاً یکی از عموهای پیامبر را کشته بود، نیز چنین کرد.

زمانی که وحشی اعتبارنامه خود را ارائه کرد، پیامبر اعلام کرد که هیچ کس نمی تواند براساس برخورد با سفرای خارجی اسلام را متهم سازد و از این رو سفرای خارجی باید همان برخورد سفرای اسلامی را دریافت کنند. مصونیت دیپلماتیک نیز بخوبی در استقبال و برخورد با نمایندگی طائف در سال ۶۳۱ میلادی دیده می شود. وی در گذشته برای تبلیغ اسلام به آنجا رفته بود و با برخورد بد آنها مواجه گردید اما برخورد وی با نمایندگان آنها تایید دیگری بر این مسئله که سفرا مطابق با جایگاه شان پذیرفته می شوند. سفرا صرفنظر از کشور فرستنده یا روابط قبلی با آن کشور، ایمن بودند حتی اگر مردم و رهبران آنها قبلاً با اسلام و خود پیامبر برخورد خوبی نداشتند. همچنین می توان به هیئت بنی سعد، بنی طائی و بنی تمیم اشاره کرد. قبیله آخر با وجود الحاد و هرزگی در خلال مذکرات، مورد عزت و احترام قرار گرفتند و کسی به آنها تجاوز نکرد. هیئت بنی حنیفه مورد خاص دیگری است. رهبران آنها مسلم بن حبیب یک دروغگوی بدنام مشهور به «الکذاب بود اما پیام دستور داد که با او نیز برخورد یکسانی صورت گیرد. مسلم در خلال مذاکرات از طریق یک از دو همراهش این پیام را به پیامبر فرستاد که : خودش پیامبر خداست و نه حضرت محمد.

پیامبر پس از دریافت پیام از آنها پرسید که آیا این ادعا را قبول دارند یا نه. آنها نیز تایید کردند و پیامبر پاسخ داد:

«به خدا سوگند اگر قرار بر این نبود که پیام آوران کشته نشوند، سر دو نفر شما را از تن جدا می کردم.

پاسخ فوق عدم امکان تجاوز به فرستادگان را نشان می دهد حتی کسانی که خود مرتکب تجاوز شده اند. دو گروه دیگر شایان ذکر هستند یکی از آنها نمایندگان پادشاهی حیمار که مشرک بودند و دیگری کیندا که براساس گزارش ها با ۸۰ سوار مسلح به نزد پیامبر هنگام حضور وی در مسجد مکه آمده بودند. آنها با وجود حضور خصمانه با برخورد یکسانی مواجه شدند. گفته ها و کردارهای پیامبر بوضوح اصل مصونیت دیپلماتیک را دایر می سازد و هیچ حدی برای آن قائل نمی شود و این با قران همخوانی دارد. شاید آگاه کننده ترین گفته پیامبر درباره اهمیت مصونیت دیپلمات ها در حقوق اسلامی این گفته باشد که در آن بر حمله به دیپلمات به عنوان دلیل اعلام جنگ اشاره کرده است. در این حدیث که حاوی پیام پیامبر به اسقف آیلا می باشد، آمده است:

«اگر می خواهی زمین و دریا ایمان بیاورند، پس از خدا و پیامبرانش اطاعت کند و اگر آنها را رد می کنی (فرستادگان) اما آنها را باز نمی گردانی من هیچ چیزی از تو قبول نمی کنم مگر اینکه با تو وارد جنگ شوم.

تالیفات محققان بزرگ نشان می دهند که فرستادگان، سفرا، نمایندگی ها و هیئت های ارسالی و ورودی به جهان اسلام در کل تاریخ بیشمار بوده اند. دیپلمات ها، خانواده هایشان، کارکنان شان و کارگزاران شان از مصونیت برخوردار بوده اند. ام حمید الله می گوید: «فرستادگان همراه با همراهان شان از مصونیت شخصی کامل برخوردار بودند: آنها هرگز کشته نمی شدند یا اینکه مورد بدرفتاری قرار نمی گرفتند. این رویه توسط دولت های اسلامی در روابط بین الملل معاصر نیز ادامه دارد و قطعاً بدون استثناء پس از قبول دو کنوانسیون وین ۱۹۶۱ و ۱۹۶۳ درباره روابط کنسولی و دیپلماتیک نیز چنین بوده است.

۶.     غیرمسلمانان

 این بحث بخصوص بواسطه استفاده از این راهنما در کشورهای غیرمسلمان بسیار سودمند خواهد بود. برای تسهیل روابط بین المللی و ارائه امنیت کافی به دیپلمات ها و فرستادگان خارجی بود که شریعت مفهوم «امان را پدیدآورد. ضمانت امان، ایمنی فردی و دارایی غیرمسلمانان در هنگام سکونت در کشورهای اسلامی یعنی دارالسلام را تضمین می کند. حقوق مربوط به امان ماهیتاً گسترده هستند من جمله حق زن و دارایی و همچنین درباره وراث و قیم های قانونی ساکنان غیرمسلمان صدق می کنند.

مفهوم امان یک مثال برجسته از اصل مساوات است، صالی که همچنان در نظام های قضایی مدرن برای حمایت حقوق اتباع خارجی بکار برده می شود. برای نمایش کارکرد این اصل قضایی شما را به یک دعوی قضایی راهنمایی می کنیم. این راهنما قضیه "State Bank of India v. The Custodian of Evacuee Property, West Pakistan (۱۹۶۹) PLD, Lahore, ",را به عنوان مورد مناسب برای ارجاع معرفی می کند. دادگاه عالی پاکستان برای تطبیق صلاحیت قضایی بر جانشین اتباع دشمن خارجی و توانایی آنها برای به مقابله با مصادره دارایی هایشان از دکترین امان استفاده کرد.

دادگاه اعلام کرد که نمی تواند اصول مشابهی را در مواد قانونی و یا در حقوق عرفی بیابد. دادگاه همراه با توسل به اصل امان عنوان داشت که امان یعنی ضمانت امنیت که براساس آن دشمنان خارجی در هنگام حضور در دارالاسلام مستحق مصونیت هستند و هیچ رویه ای نمی تواند چنین حقوقی را از آنها سلب کند.

مفهوم امان بواسطه اصول شریعت درباره مصادره اموال خارجی تقویت می گردد. در حالی که شریعت به خودی خود مانع مصادره اموال نمی گردد اما پیش نیازهای اساسی اثبات ضرورت، عدم تبعیض در تحصیل و تعهد پرداخت غرامت را وضع می کند و محمصانی داور در حکم LIAMCO" به آنها پرداخت است. بررسی حکم "LIAMCO" در خلال جلسات آموزشی سودمند خواهد بود.

۷.     حل اختلاف

 مفهوم داوری «تحکیم ومیانجیگری توسط حضرت محمد(ص) ابداع و توسط شریعت به عنوان یک مکانیسم مهم برای حل اختلاف وضع شده است. هم قرآن و هم سنت مکانیسم های حل اختلاف من جمله داوری و میانجیگری را پیش بینی کرده اند.

خود حضرت محمد(ص) در حل اختلافات بسیاری به عنوان داور عمل کرده است. داوری در میان قبایل عربستان آن زمان معروف بود و به عنوان شک لاصلی عدالت در میان افراد جامعه شناخته می شد و معمولاً حق براساس قدرت تعیین می شد. قانون اسلامی مشروعیت داوری به عنوان ابازر صلح آمیز حل اختلاف در قوانین مدنی و عمومی را تایید کرده است. یکی از مثالهایی که مدرس باید به آن اشاره کند این است که حضرت محمد از جانب روسای قبلایل مکه به عنوان داور قضیه حجر الاسود مقدس منصوب گردید. در زمان خلافت علی ابن ابی طالب نیز شاهد داوری بوده ایم. ذواتی عنوان می دارد که براساس توافقنامه ای که در سال ۳۷ هجری بین علی ابن ابی طالب و معاویه(حاکم شام) امضا گردید، خلیفه ابوموسی اشعری را منصوب کرد و معاوله عمرابن عاص را به عنوان داور منصوب کرد تا اختلاف سیاسی را حل کند. [۷]

 در بسط رویه های تحکیم در قوانین اسلامی شایان ذکر است که ذواتی می گوید:

«براساس قوانین اسلامی دستورالعمل تحکیم را می توان بصورت زیر تشریح کرد: نخست انتخاب آزادانه داوران، دوم اینکه داوران باید اصول قوانین اسلامی را رعایت کنند سوم اینکه گروه هایی که داوری را می پذیرند باید حکم آنرا بپذیرند و مواد انرا اجابت کنند، چهارم عدم داوری درباره حدود و قصاص امکان پذیر نیست پنجم اینکه حکم در دو مورد زیر کان لم یکن قلمداد می گردد: اگر داور ازادانه انتخاب نشود و اگر داور نسبت نزدیک یکی از مرافعه کنندگان است و در نهایت اینکه داور باید عاقل و عادل و مومن باشد.

یکی از رویه های جالبی که دانشجویان باید بدان بپردازند این است که شباهت ها و اختلاف های بطن و اجرای تشریفات داوری در حوزه های خود را شناسایی کنند. امروزه داوری یکی از مکانیسم های کلیدی حق اختلاف در عرصه حقوق بین الملل و نظام قضایی داخلی کشورهای امروزی من جمله کشورهای مسلمان می باشد.

سمینارها

این موضوع بگونه ای است که تدریس آن در یک یا دو سیمنار نیز ممکن بوده و می توان این مورد را به صلاحدید مسئولین واگذار کرد. لازم است دانشجویان به ارزیابی انتقادی ارائه شده در گفتمان ها و مطالعات پیشنهادی تشویق شوند. در ادامه ساختار پیشنهادی ارائه شده اند و ساختارهای مشابه در پایان هر فصل مورد بررسی قرار گرفته اند.

 سمینار ۱: آشنایی کلی

۱.     میزان تاثیرگذاری سیر و شریعت بر حقوق بین الملل و دلایل آنرا توضیح دهید.

۲.     درباره تاثیرگذاری گسترده تعامل تاریخی قوانین اسلامی با غرب در حوزه های یکسان قوانین بحث کنید.

۳.     دلالت های فقها و فلاسفه اسلامی در رابطه با درک فقهی سیر را ارزیابی کنید.

۴.     شباهت ها و اختلافات شریعت سنتی و حقوق بین الملل مدرن در رابطه با ماموریت های دیپلماتیک و مصونیت ها کدامند؟

۵.     مفهوم امان تاچه اندازه در نظام قضایی مدرن اعمال شده است؟

۶.     قران و شریعت چگونه از مفهوم حل اختلاف حمایت می کنند و این مفهوم در تدوین رویه های داوری در غرب تا چه اندازه مهم است؟

ارزیابی: سوال مقاله

۱.     میزان شباهت حقوق بین الملل اسلامی(سیر) به حقوق بین الملل عمومی را بررسی کنید.

فصل دوم

مفاهیم بنیادین حقوق بین الملل اسلامی

جلسات سوم و چهارم

اهداف :

·        بحث درباره جهاد، خشونت، تروریسم بین المللی و بیان اصول قضایی.

·        بافتارپردازی جهاد و استعمال زور(قوه قهریه) و قوانین موقت و تطابق های موجود با هنجارهای مدرن حقوق بین المللی

·        بررسی استعمال قوه قهریه و مدارای مذهبی

·         بحث درباره ایدئولوژی تحمل رویه های دولتی مدرن

·        ارزیابی دولت های اسلامی مدرن و مسائل هویت اسلامی

جهاد، خشونت و تروریسم بین المللی: بیان اصول قانونی

بحث های زیادی درباره محکومیت خشونت، تجاوز و ترورسیم توسط شریعت و سیر وجود دارد. چنانکه در بخش های قبلی این اثر گفته شد، منتقدان اسلام انرا به عنوان ترویج کننده خشونت و تجاوز توصیف می کنند.

در چارچوب قضایی بحث درباره مفهوم جهاد جریان دارد. ترمینولوژی جهاد غالباً به اشتباه مترادف خشونت یا تجاوز بکار برده می شود. یکی از رویه های سودمند برای مشارکت دانشجویان این است که از آنها بخواهید مفهوم جهاد و معنی آن برای آنها را بررسی کنید. پس از تدریس این بخش مدرس می تواند از آنها همان سوال را دوباره بپرسد تا مشخص کند که آیا درک شان از این مفهوم تغییر کرده است یا نه.

لازم به تاکید است که این کشمکش و تقلا عمدتاً از طریق ابزارهای انفعالی طراحی می شود: کلام خداوند از طریق ابزارهای غیرتهاجمی نفوذ می کند و اقناع شاهراه این کار است. مدرس باید حدیث پیامبر را به عنوان نمونه ذکر کند من جمله حدیثی که در آن حضرت محمد می فرمایند بزرگترین جهاد از طریق اقناع است. بنابراین بایستی خاطرنشان سازیم که گرچه استفاده از قوه قهریه بخش مهمی از جهاد است اما تنها یکی از ابعاد ان می باشد.

 مدرس در پرداختن به مبحث جهاد باید به آیات ۱۱ الی ۱۳ سوره الصف قرآن اشاره کند که براساس آن:

«ای کسانی که ایمان اورده اید! آیا می خواهید شما را به تجارتی هدایت کنم که شما را از عذاب دردناک رها می سازد؟ و آن این است که به خدا و پیامبرش ایمان داشته باشید و با اموال و بستگانتان در راه خدا تلاش کنید. و این برای شما بهتر است. البته اگر دانا باشید، او از گناهان شما در می گذرد و شما را به باغ هایی می برد که رودخانه ها در انها جریان دارد و همچنین کاخ های زیبا در باغ های ابدیت. و این فتح بزرگ است.

 مدرس می تواند بحث درباره دلالت های فقهای بزرگ اسلامی درباره جهاد را مطرح کند. مجید خدوری و اثر بزرگ وی یعنی "Law of War and Peace" را می توانید مطرح کنید. بخصوص گفته وی در رابطه با جهان برای این کار سودمند خواهد بود:

«عبارت جهاد از فعل «جهد که به معنی تلاش کردن است، گرفته شده است. معنای دینی قضایی آن اعمال قدرت یک فرد در سبیل خداوند است یعنی در راه گسترش ایمان به خدا و حاکم ساختن کلام آن بر کل جهان. برداشت فردی شامل رسیدن به رستگاری است زیرا جهاد مسیر مستقیم خداوند به بهشت است....جهاد در بعد کلی اعمال قدرت لزوماً به معنای جنگ یا مبارزه نیست زیرا تلاش در راه خدا با ابزارهای صلح امیز و همچنین قهرآمیز حاصل می گردد. می توان جهاد را نوعی از تبلیغات مذهبی در نظر گرفت که با اقناع یا شمشیر صورت می گیرد.

دیگر فقیه تاثیرگذار مسلمانی که مدرس می تواند از آن استفاده کند آقای دکتر حلمی ام ذواتی است که می نویسد:

« در بعد زبان شناختی اصطلاح جهاد یک اسم فعلی است که از فعل «جهد یعنی اسم خاص «جُهد گرفته شده است و به معنای تلاش شخصی و تلاش برای انجام کارها با تمامی توانایی هاست. معنای آن در واقع کل توان یا قابلیت فرد را در بر می گیرد. با این حال جهاد در بعد فنی نشانگر اعمال قدرت فرد در راه الله است که شامل تلاش برای مبارزه علیه شیطان/بدی در هر شکل و قالب است. از این گذشته ذواتی خاطرنشان می سازد که دایره المعارف اکسفورد جهان اسلامی مدرن عنوان می دارد که جهاد در زبان عربی به معنی تلاش است و برای نشان دادن تلاش فقه کلاسیک و تاریخی به نمایندگی از بطن اسلام بکار برده می شود.

از این گذشته الکسانی محقق بزرگ عنوان می دارد که جهاد براساس قوانین اسلامی برای افزایش توانایی و قدرت تلاش در راه الله با استفاده از جان، مال، گفتار و .....صورت می گیرد.

مفهوم پردازی جهاد و اعمال قوه قهریه(زور): حقوق بین الملل و همخوانی آن با هنجارهای مدرن حقوق بین الملل

 توصیه می شود که مدرس در راه پاسخگویی به دو سوالی که منبع سردرگمی های بسیار بوده اند تلاش کند:

الف) اولی شناسایی مولفه های اصلی جهاد است.

ب) دومی بحث درباره همخوانی جهاد با هنجارهای مدرن حقوق بین الملل بخصوص ممنوعیت استفاده از زور (چنانکه که در منشور سازمان ملل منع شده است)می باشد.

پیشنهاد می شود مدرس پیش از شروع جلسه پاسخگویی به سوالات فوق به چند عامل خاص بپردازد. نخست اینکه هر تحلیل باید بافتار ظهور اسلام و توانایی آن برای بقا را در نظر بگیرد. بنا به نظر گلاب، اسلام در قرن هفدهم میلادی در عربستان در محیطی خشن و خشک ظاهر شد. خشونت فرهنگ جامعه بود، اعراب بخصوص در رابطه با موضع ایدئولوژیکی و مذهبی ناشیکبا بودند. محدودیت های معدودی در رابطه با رفتار و استفاده از قوه قهریه در روابط بین المللی آن زمان وجود داشت. اسلام در ان زمان زمینه های محدودیت استفاده از زور را فراهم اورد و خشونت های ضدبشر مانند کشتن غیرمبارزان، زنان، کودکان و سالمندان را منع کرد. مدرس باید بر این نکته تاکید کند تا آنها بتوانند بافتار و دشواری های پیش روی دولت نوپای اسلامی را درک کنند.

بنابراین اسلام در برابر خشونت و ترورسیم غالب آن زمان می بایست به آینده ای دشوار و نامعلوم چشم می دوخت. حضرت محمد و پیروانش جامعه ای بودند که در محک ازمایش قرار داشتند. در واقع خود محمد(ص) بخاطر خطر آزاد و قتل مجبور شد به مدینه هجرت کند. مهاجرت وی آغاز تقویم اسلامی را رقم زد. خیانت، آزارها، عدم رعایت روابط خویشاوندی و تعهدات از جانب قریش مکه بود که محمد و جامعه مسلمان محاصره شده را از خواب بیدار کرد. قرآن درآیات ۷ الی ۱۱ سوره توبه می فرماید:

«بت پرستان چگونه می توانند نزد خداوند و پیامبرش ضمانتی داشته باشند بجز برای کسانی که در مسجدالحرام با آنها پیمان بسته اید؟ تا زمانی که مطابق با این پیمان متعهد هستید باید به عهد خود وفا کنید. قطعاً خداوند وفاکنندگان به عهد را دوست دارد. چگونه کسانی که اگر بر شما غالب می شدند آنگاه خویشاوندی یا پیمانی را در رابطه با شما رعایت نمی کردند، در نزد خداوند جایی دارند. انها می خواهند با کلمات تو را فریب دهند اما در درون منکر تو هستند. بیشتر آنها منافق اند. آنها آیات خداوند را به قیمت ناچیز فروختند و مانع ورود دیگران به این راه شدند. قطعاً افعال آن شیطانی است. آنها حقوق و پیمان های مومن را نگاه نمی دهند. اگر آنها نماز بخوانند و زکات پرداخت کنند آنگاه برادران دینی شما هستند. ما فرمان خود را به مردمان عاقل الهام کردیم.

شایان ذکر است که اسلام در آن دوران آسیب پذیری و نامعلوم بودن آینده یک رویکرد متعادل را در رابطه با استفاده از قوه قهریه اتخاذذ کرد. در بافتار حقوق کنونی بشردوستانه بین المللی برخی از اصول اولیه زیر سوال می روند گرچه تاکید مقتضی بر بافتار ظهور اسلام نیز ضروری است.

چندین فقیه و محقق در راستای پیشبرد این ادعا که سیر از ضرورت استفاده از قوه قهریه برای گسترش اسلام دفاع می کند، به تفسیر آیات قران اقدام کرده اند. ایات مذکور شامل ۱۹۱ الی ۱۹۴ سوره بقره می باشند:

«در راه خدا با کسانی که با شما می جنگند کارزار کنید اما تعدی نکنید. قطعاً خداوند متجاوزین را دوست ندارد. پس از آنکه آنها جنگ را شروع کردند آنها را در هر جا که دیدید بکشید و انها را از جایی که شما را بیرون راندند، بیرون برانید. زیرا تعرض از قتل بدتر است. اما در نزدیکی مسجدالحرام با آنها نبرد نکنید مگر اینکه در آنجا با شما نبرد کنند. اگر در آنجا با شما نبرد کردند پس با آنها بجنگید. سزای کافران چنین است. سپس اگر دست کشیدند، خداوند غفور و حتی بخشنده است. تا زمانی پایان تجاوزشان با آنها نبرد کنید و ایمان تنها برای رضای خداوند است. اگر دست کشیدند پس بدانید که قصاص جز درباره متجاوزین صدق نمی کند.

وآیات ۳ الی ۶ سوره توبه:

«کافران را به مجازات دردناک هشدار دهید بجز کسانی که با آنها پیمان دارید و کسانی که به شما آزار نرسانده اند یا اینکه از کسی علیه شما حمایت نکرده اند. تعهدات خود را تا پایان مهلت تعیین شده تامین کنید. قطعاً خداوند وفاکنندگان به عهد را دوست دارد. زمانی که دوره چهارماه حرام پایان یافت دوباره به نبرد با کافرانی که با شما پیمان نبسته اند بپردازید و هر جا که آنان را یافتید آنها را بکشید و زندانی و محاصره کنید و در هر مکان برای انها کمین کنید. سپس اگر آنها توبه کردند و نماز برپا داشتند و زکات دادند آنها را رها کنید. قطعاً خداوند غفور رحیم است. اگر یکی از مشکران از شما پناه خواست به او پناه دهید تا کلام خداوند را بشنود سپس او را به مکان امنش برسانید زیرا انها نمی دانند.

می توان از دانشجویان خواست تا دو آیه فوق را بررسی کنند و معنای موردنظرشان از آیات را بررسی کنند. نیز می توان از آنها خواست تا نکات و مسائل برامده از دو ایه فوق را به بحث بگذارند:

·        استعمال زور در برابر متجاوزین و برای دفاع از خود مجاز است.

·        مسلمانان متعهد به ادامه جهاد با قوه قهریه هستند تا زمانی که تجاوز پایان یابد یا اینکه حقوق شان بازگردد.

·        آیا حمایت از حقوق شامل برتری نهایی اسلام بر مذاهب دیگر شده است؟

·        آیا استعمال قدرت به منظور اجرای کلام خداوند مجاز است؟

برخی از محققین برجسته این موضع را اتخاذ کردند که سیر استعمال قدرت برای گسترش اسلام و اجرای شریعت را محکوم می کند. مدرس می تواند به مجید خادوری گریز بزند، وی به دارالحرب و دارالاسلام اشاره می کند که یکی از اهداف نهایی سیر برای ادامه جنگ است که طی آن دارالحرب به سلطه اسلامی در می آید. خادوری عنوان می دارد برخی شواهد نشان می دهند که در زمان فتوحات از زور استفاده شده است گرچه تجاوز تنها عامل محرک این جریان نبوده است. در واقع غیرت مذهبی با اشتیاق به برابری و اصلاحات ترکیب شده است. توصیف رم لانداوی از فتح دمشق توسط خالدبن ابن ولید نمونه مراحل اولیه فتوحات اسلامی است. لاندو عنوان می دارد: در عصری که غارت و چپاول دستورالعمل ارتش های فاتح در زمان ورود به شهر بود اما فرمانروایی خالد بن الولید بر دمشق انسانی و میانه رو بود. در واقع پیداست که لژیون های عربی خود را آزادکننده مردم دربند و همچنین پیام آوران اسلام می دانسته اند.

 تفاسیر آکادمیک متعددی همراه با تایید ماهیت خارق العاده غیر مذهبی-اصلاح گرایانه مطرح شده است. خادوری تحلیل منطق استعمال قدرت در دوران های نخستین عنوان می دارد:

«جهان این چنین، معلول خشونت نبود بلکه حاصل عوامل پیچیده ای بود که اسلام مشخصه دکترینی انرا پدیده آورده بود. برخی از نویسندگان بر تغییرات اقتاصدی عربستان تاکید کرده اند که باعث نارضایتی و ناراحتی و در نهایت حمله اعراب برای دستیابی به زمین های بارور در خارج از عربستان شده است. با این حال این نظریه برای تفسیر مشخصه های جنگی که در کل علیه مشرکان اعلام شده است، کافی نیست یعنی در زمانی که اسلام به خارج از شبه جزیره عربستان رسید. عوامل دیگری باعث شدند رسالت مذهبی سیاسی در ذهن مسلمانان شکل گردی و نگرش ها به عنوان یک ملت فاتح را تقویت کردند.

وی در جای دیگری می گوید:

«در بعد نظری دارالاسلام همیشه با دار الحرب در جنگ بوده است. مسلمانان براساس تعهدات قانونی به حاکمیت اسلامی می بایست اهداف غایی اسلام یعنی اجرای قانونی الهی(شریعت) را بر کل جهان حکفرما می ساختند. ابزار دولت های اسلامی برای تحقق این هدف جهاد بود(که به جنگ مقدس شناخته می شد) که همیشه همراه با دلایل موجه علیه کافران و دشمنان ایمان به راه انداخته می شود. از این رو جهاد "bellum justum " اسلام شده بود.

پرفسور النعیم در بررسی های خود تایید کرد که مفهوم جهاد را می توان برای فعالیت های مختلفی که برای اجرای خواست خدا صورت می گیرند، بکار برد. معنی اصلی جهاد بنا به نظر النعیم خویشتنداری است من جمله مهار هرگونه تمایل برای آسیب رساندن به دیگران. با این حال دغدغه اصلی وی این است که این اصطلاح به جنگ متجاوزانه مذهبی برای تبلیغ یا دفاع از ایمان نیز اطلاق می گردد. مسئله مشکل افرین در بعد دوم جهاد این است که شامل اقدام خشن و مستقیم در راستای اهداف سیاسی یا کمک به خود در مقابله با بی عدالتی توهمی آنهم با وجود ریسک اسیب دیدن دیگران است. با وجود یاداوری های مکرر مبنی بر اینکه جهاد لزوماً به معنی استفاده از زور نیست برخی از محققین بخصوص غربی ها بر اتخاذ تفسیر مضیق و سختیگرانه اصرار دارند. به عنوان مثال رودا موشکات تاکید دارد که :

«قوانین اسلامی مسلمانان را مکلف به وضعیت مبارزه دائمی با غیرمومنان می کنند که همه در دارالحرب یعنی منطقه جنگی جمع شده اند. از این رو مسلمانان قانون متعهدند که جوامع غیراسلامی را به زیرسلطه اسلام بیاورند تا هدف نهایی اسلام یعنی اجرای قوانین الهی در کل جهان محقق گردد. ابزار دولت های مسلمان برای اجرای این تعهد جهاد نامیده می شود و همیشه موجه است بخصوص اگر علیه کافران و دشمنان دین صورت گیرد.

تصویر جهان به عنوان ابزار جنگ متجاوزانه برای کسانی خوشایند است که مواضع متباعدی را بین نظم قانون اسلامی و جهان غیرمسلمان انتخاب می کنند. چنین فرضیاتی بنیان هراس، تنش ها و در نهایت برخورد تمدن ها را تشکیل می دهند.

پاین مورد فوق را با آنچه دیدگاه غربی درباره چیستی اسلام و اسلام بایسته می داند یعنی یک فضای اختیاری که در آن اجبار هیچ جایی ندارد، مقایسه می کند. در این مقایسه تاکید بر عدم خشونت الگوی فرهنگ مسلمانان نیست. برعکس خشونت یکی از عناصر پذیرفته شده و مرکزی آموزه های اسلام و در جریان تاریخی مذهب بوده است. تعصب مذهبی هزاران سال در خاورمیانه از اعمال قوه قهریه منع نشده است بلکه آنرا تشویق کرده است.

 هانتیگتون در مهندسی نبرد اسلام را به عنوان مذهب شمشیر در نظر دارد و ماهیت های مذهبی را تقدیر می کند. قران و گزاره های دیگر باورهای مسلمانان حاوی ممنوعیت های معدودی در رابطه با خشونت هستند و عدم خشونت در دکترین و رویه مسلمانان جایی ندارد. گزاره آخر جهان همچنان با مخالفت های زیادی روبروست و در کل اشتباه می باشد. دیدگاهی مضیق و کوتاه بینانه به مانند این در واقع بازتاب ذهنیت کوته فرکانی منتقدانی است که صرفاً بر موارد خاص و محدود تکیه می کنند.

مدرس می تواند ارجاع به مقالات جدید و مناسب روزنامه های حاوی هزاران دیدگاه هاتینگتون در رابطه با جهاد را بکار ببرد. می توان از دانشجویان خواست تا به ارزیابی انتقادی مقالات بپردازند آنهم در پرتو معانی دیگر جهاد که محققانی با دیدگاه های متفاوت در رابطه با آن مطرح کرده اند.

همراه با ارائه تمامی تفاسیر ممکن لازم است که مدرس بر این نکته تاکید کند که تفسیر ضمنی آیالات فوق سیاست جهاد خصمانه را تایید نمی کنند. برعکس محدودیت ها و ممنوعیت های اساسی بر استعمال قوه قهریه اعمال شده است و در این بین لازم است که به شرایط توجیه کننده استعمال قوه قهریه اشاره کنیم. این موضع حتی توسط محققانی مانند خدوری نیز تایید شده است، وی از اشکال توسعه طلبانه و متجاوزانه جهان نیز حمایت کرده است. خدوری پس از مشاهدات فوق تایید می کند که جهاد همیشه به معنی جنگ نیست زیرا اهداف اسلامی با ابزارهای صلح آمیز و خصمانه نیز حاصل می گردند. از این رو می توان جهاد را به عنوان تبیلغات گسترده مذهبی که بصورت فرایند پیوسته جنگ افزاری، روانی و سیاسی در نظر گرفت که چیزی از گزینه های نظامی کم ندارند. خدوری در مطالعه ای مستقل پذیرفته است که انگاره جایگزینی اسلام با ادیان دیگر در قران ذکر نشده است.

دکتر معین الدین محقق اسلامی دیگر پس از مرور گسترده ادبیات موضوع با بیان چهار نکته درباره جهاد در رابطه با استعمال قوه قهریه، موضع خود را اعلام می کند:

الف. تجاوز در راه خدا اساسا ً در قران رد شده است.

ب. مجوز تجاوز به مسلمانان اعطا نشده است زیرا آنها براساس مذهب شان مجازات و دادرسی می شوند از این رو جنگ تنها در صورتی مجاز است که مسلمانان مورد تجاوز قرار گیرند زیرا تجاوز بدتر از کشتن است.

ج. حکم اعلان جنگ علیه کسانی صادر می گردد که با مسلمانان نبرد می کنند همچنین مشروط به این شرط است که مسلمانان خشونت یا تجاوز را آغاز نکنند.

د. جنگ تا جایی ادامه می یابد که تجاوز ادامه دارد یا اینکه متجاوزین از پیکار دست می کشند.

همچنین اینکه محققان اسلامی بسیاری این موضع را اتخاذ کرده اند که جهاد صرفاً تکنیکی برای اقناع است، از اهمیت خاصی برخوردار می باشد. به عبارت دیگر جهاد در کل در نقطه مقابل خشونت و تجاوز قرار دارد. بنابراین مفاهیم جهاد در یک طرف و تروریسم و خشونت در سمت دیگر به عنوان مفاهیم اساساً متضاد توصیف شده اند. دکتر زواردی عنوان داشت که براساس حدیث حضرت محمد، مسلمان واقعی کسی است که کسی را با گفتار یا کردار خود نیازارد. وی در توضیح حدیث عنوان می دارد که مبانی نظام قضایی اسلامی:

... حمایت از جامعه به عنوان یک کل، حمایت از زندگی، دارایی، افتخار و اعتدال است. مسلمانان باید نهایت تلاش را برای خودسازی صرف کنند تا بتوانند وظایف خود را به انجام برسانند. این کار جهاد است که در ذهن بسیاری با جنگ های مقدس برابری می کند. خشونت از طرف اسلام رد شده است. جنگ که تابعی از شکست ماهیت انسان است تنها به عنوان دفاع از نفس مجاز است و تابع قوانین سختیگرانه ای است که اعمال انحصاری آن بر مبارزات را رد می کند.

در تاریخ اسلام به این مسئله برخورد می کنیم که در برخی از موارد خطوط بین خشونت و جهاد تار شده اند قطعاً جنگ ها و اختلافات اجتماعی تجربیات اسلامی ماهیتاً مخرب و خونین بوده آند. اسلام در مراحل ابتدایی خود می بایست خشونت ها و فعالیت های تروریستی متعدد را متحمل می شد. حضرت محمد(ص) پیش از هجرت در معرض آزار ساکنان مکه قرار داشت و سایه مرگ او را دنبال می کرد. ازپوزیتو عنوان می دارد که حکمرانی عادلانه عثمان ابن عفین یعنی خلیفه سوم و علی ابن ابی طالب خلیفه چهارم بواسطه قتل آنها به پایان رسانده شد.

محاکمه خشونت و ترورسیم در کل تاریخ اسلام جاری بوده است. دولت های اسلامی بسیاری در چارچوب های داخلی درون شده خود از ترورسیم و خشونت رنج برده اند. می توان دلایل بسیاری را به چنین اشکالی از تروریسم نسبت داد من جمله عدم نهادینه سازی حاکمیت قانون، استثمار و سوءاستفاده از قدرت، دیکتاتوری و انکار حقوق بنیادین بشر، نفی حق تصمیم گیری سیاسی و اقتصادی. با این حال اسلام در موارد فوق نقشی ندارد؛ ممکن است اسلام سیاسی شده باشد و از نام آن سوءاستفاده کرده اند اما مذهب به خودی خود نباید بخاطر نقض حقوق فردی و جمعی مورد ملامت قرار گیرد.

استدلال دیگر و نهایی این است که دولت های اسلامی مضمون ماده (۴)۲ منشور سازمان ملل را پذیرفته اند. علاوه بر این کشورهای دیگر با بروز خشونت، تجاوز و ترورسیم نیز مواجه هستند. آنها بدون انکار اعتبارنامه های اسلامی چنین موضعی را اتخاذ کرده آند. اصرار این چنین بر ممنوعیت استعمال قوه قهریه در روابط بین المللی به سازگاری اصول بنیادین حقوق بین الملل با شریعت و سیر اشاره دارد. گرچه شبهاتی وجود داشته است که بوساطه جهادگرایان افراطی پرورش یافته است، اما دولت های مدرن اسلامی روابط خود را براساس حقوق بین الملل معاصر و ماده ۲(۴) تنظیم کرده اند.

سیر و آزادی مذهب

 آزادی مذهب در سیر و شریعت موضوعات مهم بحث اکادمیک را پدید می آورند. آنها موضوعات برجسته معاصر هستند زیرا بسیاری از دولت های شریعت مدار محدودیت هایی را برای آزادی مذهب در نظر گرفته اند.

مدرس باید موضوع را از دیدگاه تاریخی مطرح کند. وی باید دانشجویان را از بافتار ژئوپلوتیکی ظهور اسلام آگاه سازد و اینکه یکی از دلایل اصلی موفقیت و توسعه پدیده ای آن ایده تحمل مذهبی در عربستان قرن هفتم بوده است. در طول یک قرن پس از مرگ حضرت محمد در سال ۶۳۲ میلادی، اعراب مسلمان سرزمین های بسیاری از هندوستان و چین تا اقیانوس اطلس را فتح و بر آنها حکمرانی کردند. این یک امپراطوری بزرگ بود که آفریقای شمالی، خاور نزدیک و اسپانیا را در بر می گرفت و مدرس می تواند ارجاع به نقشه را برای توضیح این نکته مدنظر داشته بادش. لاندا عنوان داشت که این سرزمین مجموعه ای از افرادی بود که تحت یک لوای بزرگتر از امپراطوری روم در دوران اوجش گرد هم آمده بودند. این یک دستاورد بزرگ به شمار می رفت که بر پایه مدارا و ارزش انسانیت حاصل شده بود. چنانکه ایتون یکی از مورخان بزرگ عنوان داشته است:

این گسترش خیره کننده توسط افرادی محقق گردید که هرگز برای مردمان فراسوی شبه جزیره عربستان شناخته شده نبودند و به عنوان بادیه نشینان جاهل رد می شدند. آنها بر بیش از چهار و نیم میلیون مایل حاکم شده بودند و جریان تاریخ را متحول ساختند و در خاور نزدیک و در آفریقای شمالی و اسپانیا مسیحیت را تحت فرمان اسلام قرار داده بودند و امپراطوری بیزانسی را به دفاع و امپراطوری پارس را به گرایش به اسلام وادار کردند. تاریخ انسان هیچ موفقیتی نزدیک به این دستاورد را به خود ندیده است. الکساندر جهان باستان را با فتوحات خود خیره کرد اما وی تنها چند اسطوره و دست نوشته بر جای گذاشت. اما اعراب تمدن های متعددی را خلق کردند و سبک فکری و زندگی جدیدی را خلق نمودند که هنوز هم ادامه دارد و آینده اروپا را رقم زدند و راه را به روی سرزمین های ثروتمند شرق گشودند و بدین وسیله اکتشافات غرب و جنوب که بعدها اروپای قدرتمند را تغذیه کردند، را در چندین قرن بعد رقم زدند.

مدرس در پرتو تحلیل تاریخی فوق باید به سوالاتی بپردازد که قبلاً درباره این مسئله مطرح شده است مانند اینکه آیا اسلام از طریق قدرت شمشیر گسترش یافته است؟ از این گذشته پیشبرد موفقیت حاکمیت مسلمانان در خلال مراحل توسعه طلبانه اسلام بر پایه مدارای اسلامی صورت گرفته است. توصیه می شود که مدرس دیدگاه محققین دیگر را نیز ارائه کند. نمونه آن در نوشته های پرفسور مالکولم ایوانز مطرح شده است. وی نوشته است:

«گرچه اسلام به مانند مسیحیت یک مذهب جهانی گراست اما تحمل بیشتر ادیان دیگر و بخصوص یهودیان و مسیحیانی را نشان داده است که مسلمانان آنان را «اهل کتاب می دانند. از این رو جوامع مسیحی و یهودی در رابطه با مسائل مذهبی و مدنی از آزادی زیادی برخوردار بودند.

آنا مایر این نکته را تایید کرده است که رویه های حضرت محمد(ص) و حاکمان مسلمان دیگر پس از وی با ادعای مطرح شده توسط....تضاد دارد:

نگاره های غربی فاتحان مسلمان آنها را کسانی معرفی می کنند که گرویدن به اسلام یا شمشیر را به شکست خوردگان عرضه می کنند....برعکس مردمان مسیحی و یهودی می توانستند بر دین خود بمانند زیرا قوانین اسلامی مخالف تغییر دین اجباری بودند.

 

 ایتون در توضیح حقایق مربوط به دوران گسترش اسلام عنوان می دارد:

«سرعت گسترش اسلام در جهان قرون هفدهم عجیب بود اما عجیب تر از آن این واقعیت است که هیچ رودخانه ای با خون رنگین نشد، هیچ میدانی با اجساد قربانیان فتح پوشانده نشد. گرچه مبارزان عرب بهتر از همنوعان خود که زمین های مسکونی را تخریب و خونین کردند، نبودند اما برخلاف دیگران آنها کنترل شده بودند. هیچگونه کشتاری یا تجاوزی رخ نداد و هیچ شهری سوزانده نشد. آنها آنقدر از خدا می ترسیدند که در زمان ما اصلاً قابل تصور نیست و این بخاطر حضور فراگیر او بود که از بادها و درختان آگاهی داشت از دل هر سنگی و دره خبر دارد. حتی در همان زمین ها هم آنها نمی توانستند پنهان شوند و در حالی که فواصل عظیم آنها را به سمت جلو هدایت می کردند آنها موظف به انجام این کار بودند. هرگز فتوحات دیگری مانند این نبود.

در پرتو مواد فوق بود که می شد این سوال را از دانشجویان پرسید که آیا این ادعا که اهل کتاب تحت سلطه اسلام در مقایسه با اقلیت های ساکن در دولت های مسیحی از زندگی بهتری برخوردار بودند، صحیح است یا نه؟

ایدئولوژى مقاومت و تحمل و رویه كشور مدرن

براى استاد بسیار مهم است كه دانشجویان را تشویق به تحلیل مو به موى اصول و تجارب كشورهاى مدرن در مورد مسائل حساس آزادى مذهبى و حقوق اقلیتهاى مذهبى در پرتو تفاسیر گوناگون كند. با این حال تفاسیر تخصصى مشخص مى سازند كه شریعت و سیر (حقوق بین الملل اسلامى) در اصل تأكید بر حقوق اقلیتهاى مذهبى دارند. این قسمت ملزم به تأكید بر تفاسیر پژوهشى با نمونه هاى مدرنى كه (هنوز متأسفانه) اشاره به مفاهیم مخالف دارند، مى باشد.

دیدگاههاى پژوهشى

پروفسور محمصانی معتقد است كه اعمال دولتى مشخص ساخته كه قواعد حقوق بشر با شریعت (كه با برداشتهاى مساوات جویانه و تفسیر موسع از ارزشهاى اسلامى) منافاتى ندارند. [۸]

اختلافات معاصر در تفاسیر مختلف از شریعت و تطابق آن با هنجار هاى معاصر در حقوق بشر بین الملل، مى تواند با مطالعه تجارب كشورهاى اسلامى محقق شود. 

توصیه مى شود كه دانشجویان این موضوع را با جزئیات بیشتر مورد امتحان قرار داده و در همین راستا توصیه مى شود كه به قواعد زیر استناد شود:

ماده ١٨ اعلامیه جهانى حقوق بشر سال ١٩٤٨ میلادى:

هركس داراى حق آزادى اندیشه، وجدان و مذهب است. این حق شامل آزادى تغییر مذهب و عقیده نیز مى شود، این آزادى چه در خفا و تنهایى و چه در اجتماع در رابطه ى با دیگران بصورت عمومى و یا خصوصى نیز وجود دارد. آشكار ساختن مذهب و یا باور خود در آموزش، عمل، عبادت و رعایت مذهبى، نیز شامل این حق است.

 

ماده (١)١٨ میثاق بین المللى حقوق مدنى و سیاسى ١٩٦٦:

هر کس حق آزادی فکر و وجدان و مذهب دارد. این حق شامل آزادی، داشتن یا قبول یک مذهب یا معتقدات به انتخاب خود، همچنین آزادی ابراز مذهب یا معتقدات خود، خواه بطور فردی یا جماعت خواه بطور علنی یا در خفا در عبادات و اجرای آداب و اعمال و تعلیمات مذهبی می باشد.

ماده ٢٧ میثاق بین المللى حقوق مدنى و سیاسى ١٩٦٦:

در کشورهایی که اقلیت های نژادی، مذهبی یا زبانی وجود دارند، اشخاص متعلق به اقلیت های مزبور را نمی توان از این حق محروم نمود که مجتمعاً با سایر افراد گروه خودشان از فرهنگ خاص خود متمتع شوند و به دین خود متدین بوده و بر طبق آن عمل کنند یا به زبان خود تکلم نمایند.

ماده ١ از اعلامیه محو تمامى اشكال ناروادارى و تبعیض مبتنى بر مذهب و عقیده سال ١٩٨١:

۱ - هر کس حق  بهره مندی از آزادی فکر، وجدان و مذهب را  دارد. این حق شامل آزادی داشتن مذهب یا  هر نوع عقیده و همچنین آزادی ابراز مذهب و عقیده، به صورت فردی یا جمعی، به طور آشکار  و پنهان، از طریق عبادت و انجام آیین های مذهبی، عمل و آموزش مذهب است.

اعمال متفاوت كشورها و مشكلات اجراى اصل آزادى مذهبى (و مقاومت مذهبى).

استاد ممكن است مناسب بداند كه در مورد حقیقتى كه كشورهاى مسلمان توانایى برقرارى یك نگاه بیطرفانه در مورد معنى و محتواى آزادى مذهبى در سیستم نقد اسلامى را نداشته اند، بحث كند. تفاوت قابل توجه و تردید در دستیابى در راستاى بررسى اعمال و اسناد پذیرفته شده در كشورهاى اسلامى آشكار شده است. ملاحظات (و اعلامیه ها) معمولا در جایى قرار مى گیرند كه هنجارهاى حقوق بشرى مشخص موضوع همخوانى با شریعت قرار مى گیرند. این ملاحظات (و اعلامیه ها) شامل جزئیات و موضع دقیق شریعت در یك مورد بخصوص نمى شوند. تعهدات حقوق بشر نیز تقریباً بصورت مبهمى نگاشته مى شوند كه اجازه مى دهند تفاسیر متعددى از آنها شود. مثالى كه براى جلب توجه دانشجویان دراین مورد مى توان آورد اعلامیه جهانى حقوق بشر اسلامى سال ١٩٨١ میلادى است و اعلامیه اى است كه توسط تعدادى از كشورهاى اسلامى از جمله مصر، پاكستان و عربستان سعودى تحت نظر شوراى اسلامى (یك مؤسسه خصوصى مستقر در لندن كه در راستاى ارتباط با جهان اسلام فعالیت مى كند. یك بنیاد بین المللى غیر دولتى). در نسخه انگلیسى خود در ماده اى كه به حقوق اقلیتها مى پردازد چنین بیان مى كند:

الف: اصل قرآنى، "هیچ اجبارى در دین نیست" باید بر حقوق مذهبى اقلیتهاى غیر مسلمان حاكم باشد.

ب: در یك كشور مسلمان، اقلیتهاى مذهبى مى بایست حق این انتخاب را داشته باشند كه در مورد مسائل شخصى و اجتماعى، قوانین اسلامى بر آنها حاكم باشد و یا قوانین خودشان.

ممكن است از دانشجویان خواسته شود تا با در نظر گرفتن این دو مورد و امتحان این موارد تشخیص دهند كه آیا ابهامى در آنها وجود دارند یا خیر.

آن مایر  اشاره مى كند كه قیود فوق الذكر صریح و روشن نیستند كه چنین اصولى براى تمامى غیر مسلمانان قابل اعمال هستند و یا فقط محدود به اهل كتاب مى باشند. [۹]

هیچكدام از آنها بصورت شمرده و شفاف در مورد حقوق اثبات شده مسجلى كه غیر مسلمین در یك كشور اسلامى دارند صحبت نمى كند. 

اختلافات قابل تأملى نیز بین نسخه عربى و انگلیسى وجود دارد، كه امكان دیدگاههاى متفاوت را در پیشنویس هاى اعلامیه را متبادر مى سازد. 

مطالعه موردى

قوانین مربوط به توهین به مقدسات در پاكستان

ممكن است استاد، معرفى یك مطالعه موردى را به دانشجویان مفید بداند، براى این منظور پیشنهاد مى شود كه قوانین مرتبط به توهین به مقدسات در پاكستان با جزئیات مربوط در نظر گرفته شود. این موضوع در پرتو حوادث پیرامون آسیه بى بى مى باشد. در همین راستا، چكیده زیر مى تواند مورد استناد قرار گیرد:

٧ دسامبر ٢٠١٠

براى سر مسیحى پاكستانى "آسیه بى بى" جایزه تعیین شده است.[۱۰]

«شوهر آسیه بى بى، عاشق مسیح، اذعان كرد كه تماس هاى تهدید آمیز تلفنى با خانواده اش برقرار شده است. عاشق مسیح چهره یك مرد شكار شده، نحیف، دلواپس و فرسوده را دارد. او مقصر هیچ چیزى نیست. این كارگر پاكستانى به همراه پنج فرزندش در سردرگمى بسر مى برند. همسر او، آسیه بى بى بدلیل اهانت به مقدسات اسلتمى به مرگ محكوم شده است و این براى هدف قرار دادن همه خانواده كافى است.

آنها در طول روز پنهان مى شوند و ما آنها را تنها بعد از تاریك شدن هوا ملاقات كردیم.

آقاى مسیح به ما گفت آنها مدام در حال جابجایى هستند و تلاش مى كنند تا همیشه یك قدم از تماس هاى مداومى كه آنها را تهدید مى كنند جلوتر باشند.

"من سؤال كردم كه آنها چه كسانى هستند، اما آنها از پاسخ به من سر باز زدند."

در روستا، آنها تلاش كردند كه یك بند به دور گردن من بیاندازند و به این وسیله مرا بكشند.

"آنها مى گویند كه اگر دست ما به شما برسد به حسابتان مى رسیم." حال دیگر همه راجع به ما مى دانند. وى افزود "بنابراین من كودكانم را اینجا و آنجا مخفى مى كنم و به آنها اجازه خروج نمى دهم. هر كسى مى تواند به آنها آسیب بزند." 

عاشق مسیح مى گوید دخترانش هنوز براى مادرشان گریه مى كنند و مى پرسند كه آیا او براى كریسمس نزد آنها در خانه خواهد بود؟

او اصرار دارد كه آسیه بى بى بى گناه است و آزاد خواهد شد ولى او نگران آنچه پس از آن رخ مى دهد است.

او مى پرسد: " وقتى او آزاد مى شود، چگونه مى تواند با امنیت زندگى كند؟"

"كسى اجازه نمى دهد او زنده بماند. ملاها مى گویند وقتى وى آزاد شود او را خواهند كشت."

آسیه بى بى، یك كارگر مزرعه بى سواد از روستاهاى پنجاب، اولین زنى است كه محكوم به اعدام طبق قوانین بحث برانگیز توهین به مقدسات در پاكستان مى شود.

"خرده حساب قدیمى"

به غیر از مجازات مرگ براى سر آسیه بى بى نیز جایزه تعیین شده است.

آسیه بى بى تنها زن خانه دار مسیحى در روستاى خود بود. 

یك روحانى تندرو وعده ٥٠٠٠٠٠ روپیه پاكستانى (معادل ٣٧٠٠ پوند انگلیس و ٥٨٠٠ دلار آمریكا) را براى هركس كه او را بكشد تعیین كرده است. وى پیشنهاد داده كه طالبان ممكن است از انجام این عمل خرسند شوند.

گرفتاریهاى آسیه بى بى از ژوئن سال ٢٠٠٩ در روستایش، (اتیان والى)، یك منطقه چند تكه از سرزمین هاى پر آب و جاده هاى خاكى. 

او تنها زن خانه دار مسیحى در آنجا بود.

او به همراه زنان مسلمان محلى به چیدن توت مشغول بود. زمانى كه یك منازعه بر سر آب تقسیمى ایجاد شد. 

در روزهاى بعد، زنان مدعى شدند كه او به پیامبر اسلام توهین كرده است.

بلافاصله آسیه بى بى توسط جمعى از مردم تحت تعقیب قرار گرفت. 

وى در یك حضور مختصر خارج از سلول خود در زندان، گفت: "آنها در روستا سعى بر انداختن طنابى بر گردن من و كشتن مرا داشتند."

تهدید هرج و مرج

آسیه بى بى مى گوید كه وى به نادرستى به دلیل یك تسویه حساب قدیمى متهم شده است.

منتقدین مى گویند كه این موضوع غالباً مورد قانون اهانت به مقدسات مى شود.

قارى محمد سالم امام مى گوید: "اگر قانون كسى را بابت توهین به مقدسات مجازات كند و آن شخص مورد عفو قرار گیرد، بنابراین ما نیز قانون را در دستان خود مى گیریم." 

در مسجد روستا، ما هیچ بخششى را براى وى در نظر نگرفتیم.

امام قارى محمد سالم، او زمانى كه حكم آسیه بى بى اعلام شد، اشك شوق ریخت. او به مطرح شدن دعواى علیه وى كمك كرد و مى گوید كه آسیه بى بى بسزاى كرده خود، به هر طریقى خواهد رسید. 

وى افزود: "اگر قانون كسى را بابت توهین به مقدسات مجازات كند و آن شخص مورد عفو قرار گیرد، بنابراین ما نیز قانون را در دستان خود مى گیریم."

موضوع آسیه بى بى مورد توجه جهانى واقع شد. پاپ بندیكت () به صداى درخواست هاى آزادى وى پیوست. در پاكستان گروه هاى اسلامى به خیابان آمدند و تهدید به هرج و مرج در صورت آزادى وى و یا هرگونه اقدام براى تغییر در قانون اهانت به مقدسات در پاكستان كردند.

طبق قانون مجازات پاكستان، هر كس كه به نام متبرك پیامبر مقدس اهانت كند مى تواند به مجازات اعدام و یا حبس ابد محكوم شود. معمولاً مجازات اعدام در دادگاه تجدید نظر، كنار گذاشته  مى شود.

گروه هاى حقوق بشرى و مؤسسات مسیحى خواستار لغو این قانونند. على حسن دیان، دیده بان حقوق بشر در پاكستان مى گوید: "این قانون براى تحت تعقیب قرار دادن قرار دادن ایجاد شده است. چنین قانونى تبعیض آمیز است و مورد سوء استفاده قرار مى گیرد.

پیشنهاد مى شود كه استاد مقاله بالا را براى آغاز مباحث مؤثرتر بین دانشجویان مطرح كند. سؤالاتى مانند اینكه آیا چنین مبانى در قرآن و حذیث براى چنین رفتارى كه با آسیه بى بى شده وجود دارد یا خیر. آیا عادلانه است كه با خانواده وى چنین رفتار و برخوردى شود. آیا مفتى هاى اسلام متهم به تشویق دیگران به انتقام و براى پایان دادن به زندگى كسانى هستند كه به چنین جرایمى متهم هستند. 

اگر كسى باعث كشتن آسیه بى بى شود. آیا در قوانین اسلام متعاقبا مجازاتى براى وى در نظر گرفته مى شود.

سمینارها:

سمینار ٢

مباحث بنیادین حقوق بین الملل اسلام

١- با ارجاع به كدام منابع اولیه مى توان موضوع جهاد را تحلیل كرد.

٢- آیا شریعت و تحریم شریعت تروریسم محسوب مى شود.

٣- روشهاى متفاوتى كه معناى جهاد توسط دانشمندان اسلام تفسیر شده است را شرح دهید.

٤- اعمال قدرت در اسلام چه جایگاهى دارد و در چه حوزه اى بررسى مى شود و مى گنجد.

٥- تشخیص حیاتى و مهم فعالیت پین و هانتینگتون در مورد جهاد.

٦- آیا ارتباطى بین شریعت و اعمال تروریستى مدرن وجود دارد؟

٧- مبانى تمایز بین جهاد و تروریسم چیست؟

٨- با توجه به تعاریف مقاومت اسلامى چگونه گسترش امپراطورى مسلمین چشم گیر و درخشان بود؟

٩- آیا تفاسیر شریعت مى توانند با حقوق بشر بین الملل تطابق داشته باشند؟

١٠- آیا كشورهاى اسلامى پیشرفته هویت اسلامى خود را تعدیل كرده اند؟ اگر چنین است در چه حوزه اى؟

تكلیف: سؤال مقاله

١- تا چه حد با این دیدگاه در موضوع جهاد موافقید كه به عنوان bellum Justum  اسلامی بصورت كامل در اصل منع توسل بزور سازمان ملل متحد جذب شده است؟

٢- بررسى امكان تغییر قوانین مرتبط با توهین به مقدسات پاكستان در پرتو موضوع كنونى آسیه بى بى.

مطالعه

متن اصلى

M Khadduri, War and Peace in the Law of Islam (Baltimore and London, The John

Hopkins Press, ۱۹۵۵)

R Landau, Islam and the Arabs (London, George Allen and Unwin Ltd, ۱۹۵۸)

J Rehman, ‘Accommodating Religious Identities in an Islamic State: International

Law, Freedom of Religion and the Rights of Religious Minorities’ (۲۰۰۰) ۷

International Journal on Minority and Group Rights

G Eaton, Islam and the Destiny of Man (Cambridge, Islamic Text Society, ۱۹۹۴

متون كمكى

HM Zawati, Is Jihād a Just War? War, Peace, and Human Rights Under Islamic and

Public International Law (Lewiston, NY, Edwin Mellen Press, ۲۰۰۱)

S Mahmassani, ‘The Principles of International Law in the Light of Islamic Doctrine

(۱۹۶۶) ۱۱۷(۱) Recueil des Cours de l’Académie de Droit International

DE Azrt, ‘The Role of Compulsion in Islamic Conversion: Jihad, Dhimma and Rida

(۲۰۰۲) ۸ Buffalo Human Rights Law Review ۱۵

بخش سوم

حقوق اسلام وحقوق بشردوستانه (حقوق بشر دوستانه اسلامى)

قسمت هاى پنجم و ششم:

هدف و موضوعات این قسمت عبارتند از:

١- اصول بنیادین حقوق بشردوستانه اسلامى.

٢- تحلیل این اصول در پرتو اصول مدرن حقوق بین الملل بشر دوستانه.

٣- انعكاس شباهتها و تمایز هاى بین سیر و حقوق بین الملل عمومى.

اصول بنیادین حقوق بشردوستانه اسلامى

همانطور كه در بخش هاى گذشته اشاره شد، در كنار قوانینى كه مربوط به توسل به زور است "Jus Ad Bellum"، حقوق بین الملل اسلام به ارائه احكام بشر دوستانه قدرتمندى در مورد جنگ دارد. از اینجا براى مثال موازین مرتبط به قانونى بودن و در عوض توسل بزور یك ارتباط حیاتى با مكانیزم اینكه چه نیرویى مى بایست مورد استفاده قرار گیرد دارد. این قسمت تمركز بر این پل ارتباطى دارد.

در سنت قانونى اسلام، محدودیتهاى بنیادینى براى آغاز جنگ و مخاصمه وجود دارد كه در بخشهاى گذشته به آن ها اشاره شده است. جنگ مجاز است و جزوى از حقیقت وجود آدمى است. حقوق بین الملل اسلام به هر حال از آغاز، سعى در توسعه نظام مند كردن هنجارهاى رفتار در جنگ ها و مخاصمات را داشته است. البته نه بصورت كامل، قوانین حقوق بشر دوستانه اسلامى در راستاى قوانین مدرن این حوزه هستند.

در حقوق بین الملل اسلام، قوانین كاملاً شفافى در ارتباط با "inter alia" وجود دارد. اعلامیه آغاز درگیرى ها، بغیر از یك جنگ دفاعى، تأثیرات جنگ، روش هاى رزمى، سازماندهى ارتش و نیروى دریایى، استاد مى بایست در ابتدا این قوانین را شرح دهد و بعد اجازه صحبت و بحث پیرامون همسان بودن این قوانین با قوانین حقوق بشردوستانه مدرن را مطرح كند.

جهاد مورد اشاره در جنگ مى بایست طبق مقررات خاصى انجام شود كه ریشه در قرن هفتم و هشتم دارد كه تا كنون ادامه یافته اند. قوانین جنگى حقوق بین الملل اسلام شاخه اى را براى افراد مورد حمایت ایجاد كرده است. این تمایز بین نظامیان و غیر نظامیان دشمن است. آن دسته از غیر نظامیانى كه توانایى مشاركت در درگیریها را ندارند جزو شاخه افراد مورد حمایت قرار داشته و حمله به آنها، كشتن شان و یا آزار و شكنجه آن ها مجاز نیست. ممكن است از دانش آموزان خواسته شود در مورد عبارت "افراد مورد حمایت" تحقیق كنند.

حقوقدانان در مورد جزئیات تعریف افراد مورد حمایت اختلاف نظر دارند ولى یك توافق كلى در مورد آن ها وجود دارد كه كودكان، زنان، سالخوردگان، نابینایان، معلولین، مجانین و بیماران جزء افراد مورد حمایت هستند. علاوه بر اینها راهبین و تاركین دنیا كه زندگى خود را در آرامش و تنهایى و رهبانیت و صومعه خود بسر مى برند و دیگر كشیشان كه در ارتباط با مردم دیگر نیستند نیز جزء افراد تحت حمایت قرار مى گیرند. پروفسور محمصانی نمونه هایى از یك رویداد را ارائه مى كند كه خلیفه ابوبكر فرماندهان خود را از آسیب رساندن به هر فرد مذهبى منع كرد. این رهنمودها در راستاى قوانین تقدس عبادتگاه ها كه در قرآن به شكل زیر بیان شده است مى باشد:

قرآن سوره حج آیه ٤٠

این آیه از قرآن همچنین به بیان حمایت از ازادى مذهب و دین در اسلام مى پردازد و مخالف مسلمان كردن اجبارى است.

علاوه بر قوانین مربوط به افراد مورد حمایت در زمان نبرد، قوانینى در سنت اسلام در راستاى كمك به یك جنگ بشردوستانه وجود دارد. خدعه و نیرنگ و مثله كردن منع شده است، به استثناى مقابله به مثل. حدیثى از پیامبر اسلام بیان مى دارد كه: غنایم را ندزدید، به فریب و خدعه روى نیاورید و مثله نكنید. حدیث دیگرى اعلام مى دارد: "اگر كسى از شما از جنگید، بگذارید روى بر گرداند." به همین ترتیب سوزاندن زنده زنده سربازان دشمن منع شده است. بر پایه منابع  مختلف مربوط به انجام مخاصمات مسلحانه، قصانى یك قانون كلى را در مورد افراد تحت حمایت بنیان نهاد. به نظر وى هر كسى كه توانایى پیكار را دارد ممكن است كشته شود، چه در كارزار شركت داشته باشد چه نداشته باشد و هر كسى كه توانایى جنگیدن را ندارد نباید كشته شود مگر بصورت واقعى در كارزار شركت فیزیكى یا معنوى داشته باشد و یا با دادن رهنمودهاى جنگى و برانگیختن افراد به مبارزه را داشته باشد.

رفتار با اسیران جنگى و خانه ها و اماكن تحت اشغال

این قسمت مى بایست به اختلاف نظرات معاصر بین حقوقدانان مسلمان در مورد رفتار با اسراى جنگى و غنایم جنگى متمركز شود. این اختلاف بر مبناى ٢ آیه از قرآن بوجود آمده كه هر كدام رفتار و عمل متفاوتى را نسبت به اسراى جنگى ابراز مى دارد. در آیه اول بیان مى دارد كه تنها دو گزینه براى اسراى جنگى كه اسلام را نمى پذیرند و یا در پناه حمایت و یا قانون ضمان تسلیم مى شوند. آنها باید كشته شوند و یا به بردگى گرفته شوند و یا به بردگى گرفته شوند. محمد حمید الله در تجربه مشروح ١٩ فعلى را كه صراحتاً در قانون اسلامى منع شده اند را لیست كرده است كه شامل سوء استفاده و رفتار بد با اسرا و گروگان هاست.

در میان این جدال و ستیزه تعداد كمى از قوانین عام مى توانند شناسایى شوند كه سر اسیر را بر باد نمى دهند و یكى از رفتارهاى زیر را در مورد وى انجام مى دهند:

١-به بردگى گرفتن اسراى مرد كه به تضعیف دشمن كمك مى كنند. زنان و بچه ها را نمى توان كشت.

٢- به بردگى گرفتن اسرا و رفتار با آن ها به مانند غنیمت جنگى.

٣- تبادل اسراى دشمن در مقابل اسراى مسلمان.

٤- بازخرید با پرداخت غرامت جنگى. (نقداً یا اموال غیرمنقول)

٥- آزادى كریمانه اسیر جنگى. 

بعلاوه قوانین كلى كه در بالا اشاره شد، برخى اشاره مى كنند كه مى بایست رفتار با اسیرى كه به اسلام گرویده، خواه قبل یا بعد از اسارت باید متفاوت باشد و نمى توان با او به مانند باقى اسرا برخورد كرد چون آن ها حق زندگى آزاد را دارند، املاك و كودكان جوان. مصونیت خاص بعنوان نتیجه ضمانت تسلیم شدن (امان) و یا عهدنامه (dimmah) مى تواند باشد. 

یك سرى از قوانین اسلامى مهم دیگر در مورد قوانین جنگ مرتبط با تخریب و نابود ساختن هستند كه در زمان جنگ و مبارزه رخ مى دهد. از آنجایى كه در اسلام موضوع جنگ حصول پیروزى و اشغال سرزمین و دارایى هاى دشمنان نیست، كسانى كه در جهاد شركت مى كنند. پیكارجویان در جنگ انانى هستند كه از خونریزى هاى بى دلیل و تخریب اماكن و اموال در زمان جنگ منع شده اند. به هر حال سه دیدگاه متفاوت در این مورد وجود دارد. اول، دیدگاهى است كه حقوقدانان متعددى به آن معتقدند. (من جمله حنفى ها) از دیدگاهى نشأت مى گیرد كه مصونیت یك مكان و یا مال نتیجه مصونیت صاحب و مالك آن است. از اینجا، زمانى كه حیات مالك آن مصون نیست، اموال او نیز نمى توانند داراى چنین كیفیتى باشند. چنین دیدگاهى تخریب اموال دشمن كه شامل قلعه ها، خانه ها، منابع آبى، نخلها و دیگر درختان میوه و تمامى نباتات دیگر و محصولات است. حقوقدانان معتقد به این دیدگاه به آیه قرآنى كه این نظر را بیان مى كند استناد مى كنند. 

سوره حشر آیه ۵:

این آیه همچنین اجازه مى دهد كه هر حیوانى كه در تصرف دشمن بوده است سلاخى شود. ازجمله : اسبها ، گاوها ، گوسفند و گله و ماكیان از هر نوع . انتقال حیوانات و تسلیحات از طرف دشمن به سرزمین هاى اسلامى نیز اجازه داده شده است . اما اگر چنین عملى امكان پذیر نباشد ، مكن است این حیوانات سلاخى و سوخته شوند و تسلیحات نیز ممكن است نابود شوند چون امكان استفاده ى آن ها توسط دشمن وجود دارد . 

دیدگاه دوم در این موضوع توسط حقوق دانانى ابراز مى شود كه در حال ازدیاد هستند كه با دیدگاه اول به استثناى كشتار حیوانات موافقند مگر آنكه حیوان مورد نظر را نتوان تغذیه كرد ویا قربانى كردن آن لازم باشد و یا اسبى از دشمن كه در حین جنگ كشته شود. دیدگاه سوم كه بیش ترین طرفدار را دارد توسط خلیفه اول ، ابوبكر ابراز شد ، كه وى در جشن اردوكشى اول به سوریه ابراز كرد : 

«بایستید. اى مردم ، به شما ١٠ قانون را مى گویم و آن ها را در قلب خود حفظ كنید. خیانت نكنید و از راه راست خارج نشوید. نباید به هیچ كودك ، پیر و یا زنى آسیب بزنید و یا آن ها را بكشید. هیچ درخت نخلى را از میان نبرید و یا نسوزانید و هیچ درخت میوه اى را قطع نكنید. نباید هیچ گله و رمه اى و یا شترى را سلاخى كنید ، آن ها را براى ذخیره خود نگه دارید٠ ممكن است با كسانى برخورد بكنید كه زندگى خود را فداى زهد و رهبانیت كرده اند ، آن ها را براى آنچه كه زندگى خود را فداى آن كرده اند رها كنید. ممكن است به همین شكل با كسانى برخورد كنید كه براى شما غذاهاى زیادى را حاضر كنند ، بخورید ولى فراموش نكنید كه نام خود را ذكر كنید . 

قوانین مرتبط با غنائم جنگى :

آخرین موضوع مرتبط با جنگ در اسلام در این بخش مطرح مى شود. این بخش مرتبط با قوانین راجع به غنائم جنگى است كه به اموالى اطلاق مى شود كه از كفار و مشركان در زمان جنگ ضبط مى شود. غنیمت فقط شامل اموال ( منقول و غیر منقول ) نیست. بلكه اشخاص چه در غالب اسرا و زنان و كودكان را شامل مى شود. غنایمى كه در تصرف آن هایى است كه در جنگ شركت دارند مى بایست بعد از پایان جنگ تقسیم شوند و نه قبل از پیروزى در جنگ. همچنین اختلافاتى مابین نظرات حقوقدانان در مورد جزئیات تقسیم غنائم وجود دارد و آن اینست كه خمس این غنائم مى بایست در اختیار حكومت راى استفاده در اعمال اجتماعى خاص در نظر گرفته شود و مابقى مابین سربازان تقسیم مى شود. 

یك پنجم از این اموال براى مردم باقى گذاشته مى شود تا تقسیم شود و این بر پایه ى آیه اى از قرآن است كه بیان مى دارد « و بدانید هرچیزی را که از راه جهاد به عنوان غنیمت به دست آوردید یک پنجم آن برای خدا و رسول خدا و خویشان پیامیر و یتیمان و مسکینان و در راه ماندگان است . [۱۱]  بر اساس آیه ى قرآن ، این خمس مى بایست براى مصارف زیر تقسیم شود: 

١. سهم خدا و رسول خدا

٢. سهم خویشاوندان رسول خدا 

٣. سهم یتیمان

٤. سهم نیازمندان 

٥. در راه ماندگان 

سمینارها :

سمینار ٣ : حقوق بشر دوستانه ى اسلام :

١. برآورد تأثیر ( سیر ) در حقوق بین الملل بشر دوستانه.

٢. در چه صورتى رفتار با اسراى جنگى در سیر كلاسیك با هنجارهاى مدرن حقوق بین الملل بشر دوستانه تطابق دارد ؟ 

٣. تغییرات در سیر را در رابطه با جنگ هاى مسلحانه ى داخلى بررسى كنید. 

تكالیف : سوال مقاله :

١. اصول سیر را در مورد حقوق بشر دوستانه بررسى حیاتى و امتحان كنید. ( در صورت لزوم ) چه تغییراتى باید در سیر صورت گیرد تا بتواند كاملا منطبق با حقوق بشر دوستانه ى بین المللى مدرن در رابطه با درگیرى هاى مسلحانه ى داخلى باشد. 

 متون اصلی

   M Hamidullah, Muslim Conduct of State: Being a Treaties on Siyar, that is Islamic

Notion of Public International Law, Consisting of the Laws of Peace, War and

Neutrality, Together with precedents from Orthodox Practices and Precedent by a

Historical and General Introduction (Lahore, Sh Muhammad Ashraf, ۱۹۷۷)

S. S. Ali & J. Rehman, “The Concept of Jihad in Islamic International Law” (۲۰۰۵)

Vol. ۱۰(۳) Journal of Peace and Security Law (Oxford University Press Publication)

pp. ۳۲۱-۳۴۳.

متون کمکی

S Mahmassani, ‘The Principles of International Law in the Light of Islamic Doctrine’

(۱۹۶۶) ۱۱۷(۱) Recueil des Cours de l’Académie de Droit International ۲۰۱–۳۲۸.

نتیجه گیرى :

این راهنما ، ارتباط درخشان بین شریعت و سیر را در توسعه ى حقوق بین الملل مدنظر قرار داد. این مشاركت گاهاً با دیدگاه اروپایى حقوق بین الملل دیده شده است. شایان ذكر است كه این ارتباط بین شریعت و سیر در توسعه ى هنجارهاى بین المللى اقتصادى ، تجارى مؤثر بوده است و به همین ترتیب ، تجارب اسلامى در جذب خارق العاده توجه به روابط متقابل بین حكومتى مؤثر بوده است. مكانیسم قطعنامه هاى حل و فصل در همین چارچوب با تكنیك هایى مانند تحكیم و میانجیگرى استوار شده اند. مضافاً بر اینكه ، كشورهاى اسلامى به صورت فعال تماس هاى دیپلماتیك و ارتباطات را تشویق كرده اند. با توجه به دیدگاه و آینده نگرى رهبران سیاسى و حقوقدانان در دوران اسلامى معاصر ، به صورت مشخصى باید ناامیدانه اشاره كرد كه وضعیت ركود كنونى در جهان مسلمین همه گیر است. دیدگاه تاریخى اجتهاد بنظر مى رسد كه در رهبرى مسلمانان امروز غایب است. این فراگیرى و آموزش به بررسى و تحلیل معناى زوایاى نارضایتى عمومى پرداخت. این بحث مى بایست به این موضوع بپردازد كه واژه ى جهاد تفاسیر متفاوتى را بوجود آورده. از اینجا این برداشتى كاملاً ناصحیح است كه جهاد را صرفاً وجود تسلیحات متعدد و خشونت بدانیم. بالعكس ، در طى این دوره باید به تحلیل تفاسیر صلح آمیز و غیرخشونت آمیز جهاد پرداخت. 

در نهایت در مورد آزادى دینى و حقوق اقلیت هاى مذهبى مورد بحث واقع شد كه عدم ثبات به وضوح در رویه ى كشورهاى اسلامى وجود دارد. در این قسمت ، بحث بر سر این موضوع بود كه این عدم ثبات ها و تمایزها فقط در قسمتى نتیجه ى تفاسیر متفاوت از حقوق كلاسیك اسلامى بود. فاكتورهاى فراقانونى دیگرى مانند فرهنگ ، سنت و هنجارهاى فرعى نقش بسزایى در تبیان نهادن حقوق اقلیت ها داشته اند. مطالعه ى مورد آسیه بى بى در پاكستان ( زنى كه متهم به توهین به مقدسات شده بود ) براى مثال استفاده شد تا ماهیت سیاسى و بى ثبات حقوق موجود را نشان داد. 

قسمت آخر این راهنما بر حقوق بشر دوستانه ى اسلامى تمركز مى كند. تحلیل دقیق و با جزئیات این حقوق مى بایست الف) مشاركت درخشان سیر در جهت توسعه ى حقوق بین الملل بشر دوستانه را آشكار سازد و ب) تطابق بین اصول سیر و حقوق بشر دوستانه و حقوق بشر دوستانه بین المللى را مشخص سازد.

 

[۱]Blasphemy

[۲] (Saeed, Islamic Banking and Interest: A Study of the Prohibition of Riba and its Contemporary Interpretation (Leiden, Brill, ۱۹۹۹) ۳۰).

[۳] (London and New York, G.P Putnam Sons, ۱۹۰۵) ۶۹).

[۴] H Moinuddin, The Charter of the

Islamic Conference and Legal Framework of Economic Cooperation among its Member States: A Study of the Charter, the General Agreement for Economic, Technical and Commercial Co-operation and the Agreement for Promotion, Protection and Guarantee of Investments Among Member States of the OIC (Oxford, Clarendon Press, ۱۹۸۷) at ۳۹

[۵] Mahmassani, ‘The Principles of international Law in the Light of Islamic Doctrine’ (۱۹۶۶) ۱۱۷(۱) Recueil des Cours de l’Académie de Droit International ۲۶۵-۲۶۶).

[۶]  در مقاله خود در ژورنال آمریکایی International Law

[۷] HM Zawati, Is Jihād a Just War? War Peace, and Human Rights Under Islamic and Public International Law (Lewiston, NY, Edwin Mellen Press, ۲۰۰۱) at ۷۰,).

[۸] S Mahmassani, Arkan

Huquq-al-Insan (Beirut, Dar-`ilmli’-Malayin, ۱۹۷۹) ۲۶۰–۲۶۴

[۹] AE Mayer, Islam and Human Rights: Tradition and Politics

۲nd edn (Boulder, Col, Westview Press, ۱۹۹۵) ۱۳۱-۱۳۳)

[۱۰] By Orla Guerin BBC News, Punjab province

[۱۱] سوره انفال آیه ۴۱

 



نام
پست الکترونيک
پيام شما