آمار بازدید سایت
کاربران آنلاين: ۱
بازديد امروز: ۳۸
بازديد روز قبل: ۴۱۳
بازديد هفته: ۳۰۴۰
بازديد ماه: ۶۷۹۰
بازديد کل: ۶۲۸۱۶۳۳
آي پي: ۱۹۲.۱۶۸.۰.۱۸۷
حقوق بین الملل > امنیت بین الملل > ۱۳۹۶/۰۴/۲۶
۷۴۵ بازدید
 
   

به مناسبت سالروز پذیرش قطعنامه ۵۹۸ توسط ایران ؛ نحوه تعیین حدود مرزی ایران و عراق


قرارداد ۱۹۷۵ یا همان عهدنامه الجزایر یکی از عجیب ترین معاهدات بین المللی تاریخ معاصر است که بین ایران و عراق و با میانجیگری الجزایر امضا و در سازمان ملل ثبت شد و مقصود از امضای آن، رفع دایمی اختلافات مرزی بود اما پنج سال بعد با تشویق و تحریص دولت آمریکا، توسط عراق بطور یکجانبه ملغی و نقض شد؛ معاهده ای که ۵ روز پس از نقض آن از سوی عراق، حمله همه جانبه ارتش بعثی به ایران، آغازگر هشت سال جنگ ویرانگر و خونین بین دو کشور بود.
با آغاز جنگ تحمیلی و هشت سال دفاع مقدس در مقابل تجاوزگری عراق، در نهایت دو کشور با پذیرش قطعنامه ۵۹۸ شورای امنیت سازمان ملل، آتش بس اعلام کرده و دوباره معاهده نقض شده ۱۹۷۵ مبنای تعیین حدود مرزی دو کشور شد. ۲۵ تیرماه سالروز پذیرش قطعنامه ۵۹۸ از سوی ایران و اعلام برقراری مجدد عهدنامه ۱۹۷۵ الجزایر است؛ به همین مناسبت در گفت وگو با دکتر مسعود بوجاری، حقوقدان و وکیل دادگستری، به بررسی این معاهده، شرایط نقض آن و آثار آن پس از جنگ تحمیلی پرداخته ایم.
دکتر بوجاری ابتدا در خصوص زمینه های امضای این قرارداد بین المللی گفت: بیانیه الجزیره یا همان معاهده ۱۹۷۵ در حاشیه آخرین روز اجلاس سران اوپک در ۱۵ اسفند ۱۳۵۳ پس از مذاکره و میانجیگری رهبر الجزایر با شاه ایران و صدام حسین معاون وقت رییس جمهوری عراق، اطلاع رسانی شد.

 نکات کلیدی در معاهده ۱۹۷۵
وی با بیان اینکه اعلامیه الجزایر دارای چند نکته است، افزود: یکی از این نکات این است که اساسا دو کشور ایران و عراق توافق کردند که اصول احترام به تمامیت ارضی و تجاوز ناپذیری مرزها و عدم دخالت در امور داخلی را مدنظر قرار دهند.  بوجاری ادامه داد: دو طرف تصمیم گرفتند که مرزهای زمینی را بر اساس پروتکل قسطنطنیه در سال ۱۹۱۳ و صورت جلسه های کمیسیون تعیین خط مرزی در سال ۱۹۱۴ مشخص کنند. این حقوقدان نکته دیگر در این معاهده را تعیین مرزهای آبی دو کشور ایران و عراق بر اساس اصلِ تالوگ(خط فرضی منصف رودخانه) عنوان کرد . وی افزود: دو کشور متعهد شدند که بر مرزهای خود کنترل دقیق برای قطع هرگونه اقدام خرابکارانه را اعمال کنند. تحکیم امنیت مرزهای زمینی و آبی و حسن همجواری و تعیین دستور و روش کار کمیسیون مختلط ایران و عراق از مباحث دیگری بود که در اعلامیه ۱۹۷۵ به آن اشاره شده است. به گفته بوجاری، یکی دیگر از مواردی که در معاهده ۱۹۷۵ مورد توافق قرار گرفت این بود که طرفین در تماس دایم با رهبر الجزایر باشند؛ عدم دخالت در امور داخلی یکدیگر هم در بخش دیگری از این  اعلامیه عنوان شده بود که منطقه باید از هر گونه دخالت خارجی مصون بماند.  وی گفت: در اجرای توافق الجزایر، وزرای خارجه ایران و عراق با حضور وزیر خارجه الجزایر نخستین نشست رسمی را در ۲۴ اسفند ۱۳۵۳ در تهران برگزار کردند و در آن دیدار، اصول مورد توافق در پروتکلی به نام پروتکل تهران گنجانده شد و به موجب آن، ۳ کمیته به منظور علامت گذاری مرز خاکی، تعیین مرز آبی بر اساس تالوگ و برقراری کنترل دقیق بر مرزها تشکیل شود.   بوجاری افزود: بعد از این اجلاس، اجلاس دیگری در ۲۰ فروردین ۱۳۵۴ در بغداد تشکیل شد که در پایان آن، مفاد جالب توجهی به امضا رسید. این موارد عبارت بودند از  صورت مجلس مجمع عمومی درباره اقدامات و تصمیمات وزیران، صورت مجلس مربوط به نتایج کمیته تعیین مرز آبی، صورت مجلس مربوط به نتایج کار کمیته علامت گذاری مرز خاکی، صورت مجلس درباره کنترل دقیق مرز در قبال نفوذ عوامل خرابکار و امضای نقشه یک بر ۵۰۰ .  این حقوقدان اظهار کرد: در سومین اجلاسی که اواخر اردیبهشت ۱۳۵۴ در الجزیره برگزار شد وزیران خارجه تصمیم گرفتند که کمیته ای برای تنظیم اسناد نهایی معاهده و چند پروتکل که متضمن اقدامات سه جانبه وزیران بوده تشکیل دهند . از این رو در اجتماع بعدی که در ۲۲ خرداد ۱۳۵۴ در بغداد برگزار شد، امضای عهدنامه مرزی و حسن همجواری ۱۹۷۵ اتفاق می افتد.  وی عنوان کرد: عهدنامه مرزی دارای یک مقدمه، ۸ ماده، یک الحاقیه و سه پروتکل همراه با ضمایم بود که عبارت بودند از:  پروتکل راجع به علامت گذاری مجدد مرز زمینی بین ایران و عراق، پروتکل راجع به تعیین مرز رودخانه ای بین ایران و عراق، پروتکل مربوط به امنیت در مرز ایران و عراق و الحاقیه مربوط به بند ۵ ماده ۶ عهدنامه. ناگفته نماند که بند ۵ ماده ۶ عهدنامه از ۴ موافقت نامه تکمیلی تشکیل شده بود. مقررات مربوط به کشتیرانی در اروندرود، استفاده از آب رودخانه های مرزی، تعلیف احشام و کلانتران مرزی، موارد تشکیل دهنده این موافقت نامه ها بود. با این اوصاف این معاهده از یک مقدمه، ۳ کمیته و ۴ موافقت نامه تکمیلی تشکیل شده است.

  توجیه های غیر حقوقی عراق برای نقض یک جانبه معاهده ۱۹۷۵
این حقوقدان در پاسخ به این سوال که چرا معاهده مذکور توسط عراق نقض شد؟ گفت: دولت عراق از ابتدا دنبال فرصتی برای لغو معاهده بود، دولت عراق در یادداشت رسمی که در تاریخ مورد الاشاره به سفارت ایران در بغداد تسلیم کرد. به نامه های مبادله شده بین دو کشور بعد از امضای عهدنامه و سوابق مشترک را بعد از لغو گفتاری و کرداری آنها، از طرف ایران اعلام کرد و لغو اسناد حقوقی فیمابین را بر طبق ماده ۴ موافقت نامه الجزیره و ماده ۴ عهدنامه بیان داشت. توجیهی که در آن زمان برای این اقدام آورده شد، با اصل تغییر فاحش اوضاع و احوال، با ادعای عدم اجرای قسمتی از ماده یک عهدنامه، ادعای نقض ماده ۳ عهدنامه از طرف ایران و ادعای تحمیلی بودن عهدنامه انطباق نداشت . وی ادامه داد: چندی بعد از این اقدام نیز وزارت امور خارجه ایران به شدت به  اقدامات تجاوزکارانه عراق اعتراض و عنوان کرد که ادعاهای عراق صحت نداشته و آنها مغایر با موافقت نامه ها، نیروهای خود را به برخی استان های مرزی ایران از جمله آذربایجان غربی و کردستان وارد کرده است. به گفته این حقوقدان، پیگیری حقوقی ایران برای دفع اقدام تجاوزکارانه عراق، نه تنها در صحنه های جنگ، بلکه در عرصه دیپلماسی در طول جنگ تحمیلی ۸ ساله ادامه داشت.

 عدم تغییر خطوط مرزی ایران و عراق پس از جنگ ۸ ساله
بوجاری تصریح کرد: بر اساس بند یک ماده ۶۰ کنوانسیون وین حقوق  معاهدات، طرفین معاهده فقط می توانند لغو دوجانبه داشته باشند و در صورت لغو یک جانبه، به طرف مقابل اجازه داده شده که قرارداد را تعلیق یا لغو کند؛ نقطه جالب توجه که از بیشترین اهمیت نیز برخوردار بود این بود که حتی بعد از اینکه عراق بطور یکجانبه لغو معاهده ۱۹۷۵ را اعلام کرد، ایران باز هم به واسطه همین پروتکل و صورت جلسه ها، مرزهای زمینی را پس از پایان جنگ تحمیلی با همکاری طرف عراقی میله گذاری کرد و این مهمترین نتیجه ای بود که در نهایت علی رغم لغو عهدنامه ۱۹۷۵  از سوی عراق و جنگ ۸ ساله، عملا تغییری در مرزهای خاکی ایران ایجاد نشد. اهمیت این نکته به این دلیل است که در غالب جنگ ها مرزها تغییر یا جابجا می شود،  اما در جنگ ایران و عراق مرزهای زمینی به قوت خود باقی ماند . این کارشناس حقوق بین الملل با اشاره به انگیزه های ایران و عراق  در انعقاد معاهده ۱۹۷۵ اظهار کرد: جلوگیری از بروز جنگ بین دو کشور، عدم آمادگی عراق به دلیل درگیری بخش زیادی از نیروهایش با کردها در کردستان عراق و عدم تمایل به جنگ در همان مقطع از سوی ابرقدرت ها، از انگیزه های طرح و امضای این معاهده بود. بوجاری در پاسخ به این سوال که تا چه حد اعتبار این معاهده بعد از جنگ تحمیلی پابرجا مانده است؟ گفت: ما سند رسمی نداریم که اختتام معاهده ۱۹۷۵ اعلام شده باشد و فقط با اعلام لغو یکجانبه در ۲۶ شهریور ۱۳۵۹ از سوی عراق اجرای این معاهده متوقف شد. شاید دلیل عدم ادامه اجرای آن، قطعنامه های بعدی صادره شورای امنیت سازمان ملل متحد در جریان جنگ تحمیلی و خصوصا پذیرش قطعنامه ۵۹۸ از سوی دو کشور و اجرای ناقص قطعنامه مذکور است .


منبع:
http://www.hemayatonline.ir/detail/News/18152


نام
پست الکترونيک
پيام شما