آمار بازدید سایت
کاربران آنلاين: ۱
بازديد امروز: ۴۶
بازديد روز قبل: ۲۴
بازديد هفته: ۱۳۳
بازديد ماه: ۵۴۵
بازديد کل: ۶۲۸۶۰۹۳
آي پي: ۱۹۲.۱۶۸.۰.۱۸۷
مقالات حقوقي > حقوق اسلام > ۱۳۹۴/۰۶/۳۰
۹۳۸ بازدید
 
   

بررسی تروریسم در حقوق جزای اسلام و ایران‏


امیر شریفی خضارتی- مدرّس دانشگاه و وکیل پایه یک دادگستری - بخش اول
مقدّمه:یكی از مسایلی كه در سال های اخیر بیش از پیش مورد توجه محافل سیاسی، اجتماعی و حقوقی بوده است، موضوع «تروریسم» (‏Terrorism‏) و برخی از اَشكال آن مانند «تروریسم بین المللی» و «تروریسم دولتی» است. این موضوع، چالش های مفهومی و مصداقی متعددی را مطرح كرده و تحولات مختلفی را در سطوح ملی و بین المللی ایجاد كرده است. در واقع، جامعة جهانی در سال های اخیر، تحولاتی را درخصوص مسأله تروریسم شاهد بوده است، اما به دشواری می توان این تحولات را توفیقی در جهت ارائة یك تعریف صحیح و اصولی از تروریسم و راه های عملی مبارزه با آن دانست. حادثة ۱۱ سپتامبر سال ۲۰۰۱ میلادی (مقارن با ۲۰ شهریور ۱۳۸۰ شمسی) در كشور ایالات متّحدة آمریكا از حیث ماهیّت، گستره، محل وقوع، واكنش بین المللی و راه های مقابله، در تاریخ حوادث تروریستی جهان منحصر به فرد بوده است به طوری كه نه تنها موازین حقوق بشردوستانه را به چالش كشید، بلكه بسیاری از موازین حقوقی بین الملل را كه حاصل تلاش چندین ساله جامعة جهانی بوده است، بی ثمر دانست.۱‏
پس از وقوع این حادثه، سمینارها و كنفرانس های متعددی در شهرهای مختلف جهان راجع به موضوع تروریسم برگزار شد و كتب و مقالات مختلفی در مورد آن به چاپ رسید، به طوری كه امروزه با حجم ادبیّات وسیعی پیرامون تروریسم، مواجه هستیم.‏
یكی از سوالاتی كه مدّت هاست ذهن حقوقدانان را به خود مشغول كرده، این است كه آیا تروریسم یك عمل مجرمانة مستقل است،یا اینكه در قالب یكی از عناوین مجرمانه در قوانین كیفری قرار می گیرد؟
در پاسخ به سئوال فوق، دو نظر متفاوت وجود دارد. گروهی معتقدند كه با‎ ‎توجّه به عناوین مجرمانة پیش بینی شده در قوانین كیفری، نیازی به تخصیص عنوان خاصی به اعمال تروریستی نیست. درواقع، مفهوم تروریسم، مفهوم جدیدی محسوب نمی شود و اعمال تروریستی، خواه ناخواه به عنوان یكی از جرایم علیه اشخاص (مثل قتل، ضرب و جرح) یا جرایم علیه اموال (مثل تخریب و اِحراق) یا جرایم علیه امنیّت و آسایش عمومی (مثل مُحاربه) مطرح می شوند. كشورهایی چون آلمان و سوئد این نوع سیاست جنایی۲ تقنینی را اتّخاذ كرده اند.‏ امّا در مقابل، عدّه ای معتقدند كه هرچند مفهوم تروریسم در قوانین جزایی با عناوین مختلف مجرمانه قابل تطبیق است، لیكن مفهوم تروریسم، مفهوم جدیدی است و باید آن را به صورت مستقل در قوانین جزایی مورد «جرم اِنگاری» قرار داد و یك سیاست جنایی تقنینی خاص و ویژه در مورد آن اتّخاذ كرد. كشور فرانسه از این رویكرد تبعیّت كرده است به طوری كه قانونگذار این كشور در اصلاحاتی كه در سال ۱۹۹۶ میلادی در قوانین كیفری مصوب سال ۱۹۹۲ این كشور (كه در سال ۱۹۹۴ قابلیّت اجرایی یافت) انجام داد، مادة قانونی خاصی را به تروریسم و اَعمال تروریستی اختصاص داد.‏
به نظر می رسد با‎ ‎توجه به كثرت عملیات تروریستی درسالهای گذشته، باید نظر دوم را پذیرفت و تروریسم را به عنوان یك مفهوم مجرمانه خاص مورد جرم انگاری قرار دارد و از جهت سیاست جنایی تقنینی، به تعریف آن پرداخت. این رویكرد، در بسیاری از كنوانسیون های بین المللی و منطقه ای نیز مورد توجّه و تأكید قرار گرفته است.‏
‏ امّا نكته ای كه در این مورد قابل ذكر است، اختلافات موجود در زمینة تعریف تروریسم است به طوری كه نویسندگان و صاحب نظران حقوقی و سیاسی، هر یك به گونه ای آن را تعریف كرده اند و همین تعاریف متعدد، موجب شده است كه بعضاً در قوانین داخلی یا معاهدات بین المللی نیز تعاریف مختلفی از تروریسم ارائه شود.‏
برخی محقّقان، تروریسم را شكلی پیچیده از «خشونت سیاسی» دانسته اند كه نه اتّفاقی بوده و نه فاقد هدف و اِستراتژی است و ابزاری برای مخالفان تمدن و ارزش های مدنی محسوب می شود. عدّه ای نیز تروریسم را استفادة غیرقانونی از زور یا تهدید یا خشونت از سوی یك گروه می دانند كه علیه افراد یا اموال ارتكاب یافته است و هدف آن، وادار یا مرعوب كردن دولت یا دولت ها، برای دست پیدا كردن به مقاصد سیاسی یا ایدئولوژیكی است.۳
به هرحال، دامنة تعاریف به عمل آمده از تروریسم آنقدر وسعت یافته است كه در نتیجه آن، برخی از جرایم بین المللی نیز از دیدگاه سیاست جنایی تقنینی بعضی كشورها، در دایرة شمول تعریف تروریسم جای گرفته اند. به طور مثال، در طول مذاكرات مقدماتی تأسیس «دیوان كیفری بین المللی» (‏ICC‏)، برخی از دولت ها نظیر تركیه، هند و الجزایر پیشنهاد كردند كه تروریسم به عنوان یكی از جرایم بین المللی شناخته شود و در صدر لیست دیوان مذكور قرار گیرد. البته این پیشنهاد با مخالفت تعداد زیادی از كشورها مواجه شد، ولی مقدّمه ای بود برای طرح «جنایات علیه بشریّت» به عنوان اقدامات و عملیّات تروریستی.۴
مشكل ارائة تعریف مشتركی برای تروریسم همیشه وجود داشته و دارد. این امر ناشی از آن بوده است كه «آن كس كه از نظر یك شخص تروریست محسوب می شود، از نظر فردی دیگر، یك مبارز راه آزادی است.»‏‏ با این حال، به رغم فقدان یك تعریف مشترك و قابل قبول در روابط بین المللی، به مرور یك توافق آرای نسبی در مورد معنی تروریسم بروز كرده است. به طور مثال، در پاییز سال ۱۹۸۵ میلادی اعضای مجمع عمومی سازمان ملل متّحد به اتّفاق آراء، اَعمال تروریستی را توسّط هركس و در هركجا كه رخ دهد، محكوم كردند.
این امر، رخداد قابل توجّهی بود؛ زیرا اعضای مجمع عمومی قبل از آن، هیچ گاه نتوانسته بودند در مورد تروریسم اتّفاق نظر پیدا كنند. قطعنامة مجمع عمومی اعلام داشت كه تروریسم شامل اَعمال مذكور در سه كنوانسیون راجع به هواپیماربایی (یعنی كنوانسیون ۱۹۶۳ توكیو، ۱۹۷۰ لاهِه و ۱۹۷۱ مونترال)، معاهدة راجع به حمایت از دیپلمات ها مصوب ۱۹۷۳ و معاهدة راجع به گروگان گیری مصوب ۱۹۷۹ می شود، ولی محدود به اینها نیست. این معاهدات و كنوانسیون ها هیچ یك تروریسم را معنی نكرده اند، ولی بیش از نیمی از اَعمال تروریستی بین المللی را در بر می گیرند.۵‏
امّا در كنار تعاریفی كه بعضی از قوانین كشورهای اروپایی نظیر فرانسه، آلمان و انگلستان از اعمال تروریستی ارائه داده اند و هیچ یك وحدت نظر در بین حقوقدانان به وجود نیاورده اند، جامعه شناسان و متخصصان علوم سیاسی با جسارتی بیشتر در این قلمرو گام نهاده اند و تحلیل های گوناگونی از این مفهوم ارائه كرده اند. به طور مثال، در این زمینه می توان از تلاش های فردی به نام «اَلِكس اِشمیت» در كتاب خود با عنوان «راهنمای تحقیق دربارة مفاهیم، نظریّه ها، اطّلاعات پایه و تألیفات در باب تروریسم سیاسی» یاد كرد. در این كتاب، بیش از ۱۰۰ تعریف از تروریسم گردآوری شده است. در یك تحقیق آماری، اشمیت سعی كرد برآیند مفاهیمی را كه بیشتر مدنظر نویسندگان بوده است، تعیین كند. او در مجموع به چهار عنصر مشترك در تعاریف رسیده است كه عبارتند از: خشونت، جنبة سیاسی داشتن، ایجاد وحشت و ترس و سرانجام واكنش های روانی پدید آمده.۶‏
شاید ارائه تعریفی جامع و مانع از تروریسم كه مورد قبول همة صاحب نظران باشد، در حال حاضر امكان پذیر نباشد.
امّا به نظر می رسد تعریف زیر نسبت به سایر تعاریف از تروریسم، قابل قبول تر باشد. بر اساس این تعریف تروریسم عبارت است از ارتكاب اعمالی خشونت آمیز به قصد ایجاد ترس و وحشت در بین افراد یا گروه های معیّن یا عموم مردم كه غالباً با انگیزه های سیاسی و به طور سازمان یافته یا تشكیلاتی انجام می گیرد.‏
در تعریف فوق با چهار عنصر روبرو هستیم كه به ترتیب عبارتند از:‏ ۱ـ اعمال خشونت آمیز؛ ۲ـ قصد ایجاد ترس و وحشت؛ ۳ـ انگیزه های سیاسی؛ ۴ـ سازمان یافتگی یا تشكیلاتی بودن.‏
‏ در این مقاله به بررسی مفهوم تروریسم در حقوق جزای اسلام و ایران پرداخته شده است.‏
مبحث اول: تروریسم در حقوق جزای اسلام‏
ظاهرادر فقه جزایی و حقوق كیفری اسلام، اصطلاح ترور و تروریسم، به آن صورتی كه در معاهدات و كنوانسیون های بین المللی و منطقه ای و حتّی قوانین جزایی كشورهای غربی بیان شده است، وجود ندارد.‏با این حال، برخی از صاحب نظران معتقدند كه در فقه جزایی اسلام دو اصطلاح وجود دارد كه تا حدی با ترور و تروریسم قابل تطبیق هستند. این دو اصطلاح یا عنوان مجرمانه عبارتند از: «مُحاربه» و «فَتك».واژة «مُحاربه» از ریشة «حَرب» گرفته شده است كه متضاد كلمة «سلم» (به معنی صلح) است. محاربه در اصل به معنی سَلب و گرفتن بوده است و از این جهت، در مورد كسی كه برای جنگیدن با دیگران یا ترسانیدن آنها سلاح می كشد، به كار می رود. یعنی محارب كسی است كه قصد گرفتن جان یا مال یا امنیّت دیگران را دارد.۷ این واژه در معنی اصطلاحی خود در آیة ۳۳ سورة مائده۸ به معنای كارزار با خدا و رسول گرامی او، به كار رفته است.‏
این آیه، اصلی ترین آیه ای است كه در بحث محاربه به آن استناد می شود و در مورد مشركانی نازل شده است كه در مقابل محبّت های پیامبر(ص) به آنها، عهدشكنی كردند و مسلمانان را كشتند و اموال متعلّق به مسلمین را غارت كردند.۹ ‏
البته در آیة فوق در كنار بحث مُحاربه، به «اِفساد فی الارض» هم اشاره شده است و همین امر، این سئوال را به ذهن متبادر می كند كه آیا آیة ۳۳ سورة مائده در مقام بیان دو عنوان جداگانه بوده یا اینكه این دو عنوان به طور مترادف به كار رفته اند و بر موضوع واحدی صادق هستند؟
در این زمینه دو نظر وجود دارد. برخی معتقدند كه ‏«اِفساد فی الارض» و «مُحاربه» دو تأسیس مجزا هستند به طوری كه افساد فی الارض تمامی گناهانی را كه دارای مفسدة عمومی هستند (مثل اشاعة فحشا و منكرات) دربر می گیرد.۱۰‏ امّا عدّه ای دیگر اعتقاد دارند كه آیة مذكور به دو فعل مستقل اشاره نمی كند، بلكه تنها به یك فعل، كه هم محاربة با خدا و رسول او و هم سعی در ایجاد فساد در زمین است، اشاره دارد. به عبارت دیگر، هرگاه دو عنوان و فعل مجزّا مورد نظر بود، باید كلمة «الذین» قبل از عبارت «وَ یَسعَون فِی الارض فساداً» تكرار می شد. پس عبارت «وَ یَسعون فِی الارض فساداً» از باب توضیح معنی محاربه یا بیان علّت تعیین مجازات برای آن به كار رفته است.۱۱‏ آنچه كه در تعریف فقها از محاربه به عنوان نظر مشهور یاد شده است عبارت «تَجرید السِّلاح لِاِخافَه النّاس» (برهنه كردن سلاح۱۲ به جهت ترسانیدن مردم) است.۱۳ برخی از مؤلّفان معتقدند با توجّه به این كه عنصر اصلی و اساسی ترور و تروریسم، ایجاد رعب و هراس در قربانیان مستقیم یا غیرمستقیم آن است و عنصر مهم و كلیدی محاربه نیز «اخافه الناس» (ایجاد ترس و وحشت در مردم) است، پس عنوان «محاربه» در حقوق جزای اسلام با عنوان «ترور» در حقوق جزای وضعی قابل تطبیق است.۱۴‏
پی نوشت ها
۱ـ مصفا، نسرین: سخنرانی با موضوع «مقابله با تروریسم و حقوق بشر»، ارائه شده در همایش «تروریسم و دفاع مشروع از منظر اسلام و حقوق بین الملل»، دانشكدة علوم قضایی و خدمات اداری، ۵ و ۶ دی ماه ۱۳۸۰.‏
‏۲ـ «ژان ایو لاسال» در تقسیم بندی كه از علوم جنایی به عمل آورده است، «سیاست جنایی» را دركنار «علوم جنایی حقوقی» (همچون حقوق جزای عمومی، حقوق جزای اختصاصی و...)، «علوم جنایی تجربی» (مثل پلیس علمی، پزشكی قانونی، جرم شناسی و...) و فلسفة كیفری، چهار شاخة مهم این علوم دانسته است.سیاست جنایی در مفهوم موسّع نسبی برای نخستین بار توسط «مارك آنسل»- حقوقدانان نامدار فرانسوی و بنیانگذار مكتب دفاع اجتماعی نوین- در مقالة نسبتاً مفصّلی كه در سال ۱۹۷۵ میلادی نوشت، مطرح شد. آنسل در این مقاله، سیاست جنایی را توأماً «علم مشاهده و مطالعه» و «هنر، فن یا استراتژی اصولی و نظام یافتة واكنش ضدجنایی» دانسته است. امّا سیاست جنایی در مفهوم موسّع مطلق توسط «می ری دلماس مارتی»- استاد دانشگاه پاریس۱ (سوربُن ـ پانتئون)- در كتاب «مدل ها و جنبش های سیاست جنایی» در سال ۱۹۸۳ در فرانسه مطرح شد. به عقیدة وی سیاست جنایی مجموعه روش هایی است كه هیأت اجتماع (و نه فقط حكومت) با استفاده از آن ها، پاسخ ها (اعم از قهرآمیز و غیرقهرآمیز) به پدیدة مجرمانه را سامان می بخشد. ر.ك. نجفی ابرندآبادی، علی حسین: مقاله «از سیاست كیفری تا سیاست جنایی»، پیش گفتار مترجم برای چاپ اوّل كتاب «درآمدی به سیاست جنایی»، تهران: نشر میزان، چاپ اوّل، ۱۳۸۲، ص ۱۶ ـ ۱۳.
۳ـ نجفی اسفاد، مرتضی: مقاله «بررسی اجمالی تروریسم در كنوانسیون های حقوق بین الملل هوایی»، ارائه شده در همایش «تروریسم و دفاع مشروع از منظر اسلام و حقوق بین الملل»، دانشكدة علوم قضایی و خدمات اداری، ۵ و ۶ دی ماه ۱۳۸۰.‏
‏۴ـ همان منبع.
۵ـ میرمحمد صادقی، حسین: حقوق كیفری اختصاصی «جرایم علیه امنیت و آسایش عمومی»، تهران: نشر میزان، چاپ چهارم، ۱۳۸۳، ص ۱۳۹ ـ ۱۳۸.
۶ـ اردبیلی، محمدعلی: مقاله «مفهوم تروریسم»، ارائه شده در همایش "تروریسم و دفاع مشروع از منظر اسلام و حقوق بین الملل"، دانشكدة علوم قضایی و خدمات اداری، ۵ و ۶ دی ماه ۱۳۸۰. ‏
‏۷ـ هاشمی شاهرودی، محمود: بایسته های فقه جزا، تهران: نشر میزان، چاپ اول، ۱۳۷۸، ص ۲۰۹.
۸ـ «انَّما جَزاء الَّذین یُحارِبون الله وَ رَسولَه وَ یَسعَون فِی الاَرض فساداً اَن یُقَتلوا اَو یُصَلبوا او تُقَطع اَیدیهم وَ اَرجُلهم مِنْ خِلاف اَو یُنْفَوا مِن الاَرض ذلِك لَهُم خِزیٌ فِی الدُنیا و لَهُم فِی الاخِره عَذاب عَظیم.»
‏۹ ـ میرمحمد صادقی، حسین: حقوق كیفری اختصاصی، ص ۴۴ـ۴۳.
۱۰ـ حبیب زاده، محمدجعفر: بررسی جرم محاربه و افساد فی الارض، تهران: انتشارات كیهان، چاپ اول، ۱۳۷۰، ص ۳۷.
۱۱ـ هاشمی شاهرودی، محمود: بایسته های فقه جزا، ص ۲۴۸ـ۲۴۷.
۱۲ـ منظور از سلاح، هر نوع سلاحی اعم از گرم و سرد است. سلاح گرم نیز ممكن است خالی یا پر باشد. امّا به هر حال، سلاح باید واقعی باشد. بنابراین سلاح اسباب بازی، سلاح محسوب نمی شود. همچنین به نظر می رسد سنگ، چوب، عصا، بیل، تازیانه و داس، سلاح محسوب نشوند. ر.ك. میرمحمد صادقی، حسین: حقوق كیفری اختصاصی، ص ۴۸ـ ۴۶.
۱۳ـ محقق حلّی: شرایع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام، مترجم: ابوالقاسم بن احمد یزدی، جلد چهارم، تهران: انتشارات دانشگاه تهران، چاپ ششم، ۱۳۷۴، ص ۱۸۸۸.
۱۴ـ هاشمی شاهرودی، محمود: سخنرانی افتتاحیة همایش «تروریسم و دفاع مشروع از منظر اسلام و حقوق بین الملل»، دانشكدة علوم قضایی و خدمات اداری، ۵ و ۶ دی ماه ۱۳۸۰. ‏



منبع:
روزنامه اطلاعات - دوشنبه - 30/6/1394/س


نام
پست الکترونيک
پيام شما