آمار بازدید سایت
کاربران آنلاين: ۱
بازديد امروز: ۱
بازديد روز قبل: ۲۷
بازديد هفته: ۱۱۸
بازديد ماه: ۵۴۰
بازديد کل: ۶۲۸۶۰۲۴
آي پي: ۱۹۲.۱۶۸.۰.۱۸۷
بانك موضوعات پژوهشي > سياسي و امنيتي > ۱۳۹۴/۰۵/۰۵
۳۵۶ بازدید
 
   

تحریم اقتصادی و اقتصاد مقاومتی در ایران (۳۲-۱۳۳۰)



شهره جلال پور و شیوا جلال پور
پس از فوران اولین چاه نفت ایران در مسجدسلیمان در سال ۱۹۰۸ میلادی، برنامه تك محصولی كردن اقتصاد ایران و وابسته كردن آن به درآمد نفت، از سوی استعمارگران انگلیسی به مورد اجرا گذاشته شد؛ و كم كم اقتصاد ایران ناكارآمد و نامولد شد.
علی رغم درآمد بالای فروش نفت، سهم ایران حتی از مالیاتی كه شركت نفت انگلیس و ایران به دولت انگلستان پرداخت می كرد، بسیار كمتر بود! نفت ایران و پالایشگاه آبادان بزرگترین و گرانبهاترین سرمایه گذاری خارجی انگلستان در آن سالها بود. با ملی شدن نفت، علاوه بر آنكه درآمد هنگفت نفت از دست انگلستان خارج شد، به اعتبار و جایگاه بین المللی این كشور نیز ضربه جبران ناپذیری وارد گردید. لذا انگلستان به محاصرة اقتصادی نفت ایران كه یكی از ابزارهای متعدد مورد استفاده آن دولت برای منكوب كردن دولت و ملت ایران بود، پرداخت. قبل از آن، صادرات سالانه نفت ایران ۰۰۰/۰۰۰/۳۲ تن بود و در طول ۵/۲ سال محاصرة اقتصادی فقط كمی بیش از یك میلیون تن نفت فروخته شد.
این مقاله به سه سئوال زیر می پردازد:
۱- چرا و در چه زمانی برای اولین بار تز اقتصاد بدون نفت مطرح شد؟
۲- راهكارها و روشهای به كار گرفته شده در آن طرح، كدام بود؟
۳- در صورت موفقیت، علل موفقیت آن طرح چه بود؟
علت اجرای تز اقتصاد بدون نفت
اقتصاد بدون نفت عبارت از ارائه طرحی است كه بدون اتكاء به درآمد نفت، كشور بتواند از لحاظ تولید عمدة مایحتاج عمومی، به مرز خودكفایی برسد: ارائه روشی است كه بودجه مملكت از درآمد نفت بی نیاز باشد.
سود خالص شركت نفت انگلیس و ایران در فاصله سالهای ۵۰-۱۹۴۵ م. / ۹-۱۳۲۴ ه‍ . ش به عنوان مالیات به دولت انگلیس، حق الامتیازها، و استهلاك دستگاه ها، ۲۵۰ میلیون پوند بود. در حالی كه حق الامتیاز ایران ۹۰ میلیون پوند بود. با از دست رفتن این درآمدها، انگلستان برای مقابله با نهضت ملی نفت اقدامات زیر را به كار بست:
- مسدود كردن ۲۶ میلیون پوند استرلینگ ذخایر ایران
- تحریم نفت ایران
- ممنوعیت ارسال تجهیزات مورد استفاده در تصفیه خانه های ایران
- ممانعت از صدور آهن ـ فولاد ـ شكر و ... و سایر كالاهای اساسی مورد نیاز ایران
- ممانعت از تبدیل ارزهای خارجی متعلق به ایران مخصوصاً لیره انگلیس به ارزهای خارجی
- تشكیل كارتل بین المللی نفت با مشاركت ۱۹ شركت آمریكایی
- ممانعت از توزیع نفت ایران توسط شبكه توزیع و ناوگانهای انگلیس
- انتشار اعلامیه و مسروقه اعلام كردن نفت ایران
- جلوگیری از فرستادن كادر متخصص نفتی خارجی به ایران
- مصادره تلگرافهای خارجی به ایران
- مصادره كشتی ایتالیایی حامل نفت خریداری شده از ایران
- مخالفت با سایر كشورهای اروپایی كه با ایران قرارداد تهاتری و پایاپای امضاء كرده بودند.
- احضار متخصصان انگلیسی نفتی از ایران
- دستور انگلستان به بانك F انگلند كه قابلیت تبدیل موجودی استرلینگ ایران را غیرممكن سازد.
هنگامی كه تلاش های دیگر دولت ایران از جمله تلاش در استرداد ۱۱ تن طلای ایران از شوروی، دریافت وام از بانكهای خارجی، تلاش در جلب كمك های اقتصادی آمریكا، فروش نفت ایران به بلوك شرق و ... به نتیجه ای نرسید، دولت ایران چاره را در توسل به اقتصاد بدون نفت دید و این در حالی بود كه دولت ایران حقوق كارمندان صنعت نفت را تمام و كمال می پرداخت تا مبادا آنها در قضیة ملی شدن صنعت نفت دچار خسارت مالی شوند.
این تز بعدها توسط یك كارشناس آمریكایی منتشر شد كه بهترین راه نجات از وابستگی كشورهای استعمارزده شناخته شد و آن كارشناس جایزه نوبل اقتصادی را دریافت كرد.
چگونگی اجرای تز اقتصاد بدون نفت
مراحل اجرای این طرح دو مقطع زمانی را در بر می گرفت. در مرحله اول (از شروع نخست وزیری مصدق تا قیام ۳۰ تیر ۱۳۳۱ ه‍. ش) اگرچه دولت درآمدی از نفت نداشت، امیدوار به تحصیل آن بود. اما در مرحله دوم (از قیام ۳۰ تیر تا كودتای مرداد ۱۳۳۲) مصمم بود كه حتی اگر درآمدی از نفت هم به دست آید، روی آن حساب نكند. در مرحله اول نیز دو دورة متمایز از هم مشاهده می شد. در نخستین چهار ماه حكومت دكتر مصدق (تا اواخر مرداد ۱۳۳۰) همزمان با خلع ید از انگلستان، دولت سیاستهای غلط مالی و اقتصادی غرب را ادامه داد. در چهار ماه دوم (از اواخر مرداد تا اواخر آذر ۱۳۳۰) سیاستها صحیح و اصولی شد كه مرداد ۱۳۳۰ نقطه عطفی در سیاست گذاری های اقتصادی محسوب می شد. دست دكتر مصدق در دورة دوم برای انجام اصلاحات بازتر بود و كارهای جامع تری انجام داد، اما در هر دو دوره خطوط اصلاحات در یك جهت بود.
مشكلات دولت عبارت بودند از:
- قطع درآمد ارزی كشور از محل عایدات نفت كه موجب كمبود ارز و عدم تعادل موازنه پرداخت های كشور شده بود.
- بحران بازرگانی خارجی، افزایش بی رویه واردات كالاهای غیرضروری
- كسری روزافزون بودجه دولت
- تورم و افزایش قیمت ها
- مهاجرت عظیم كشاورزان به شهرها و ...
بنابراین برنامه دولت در یك طرح هدفمند آغاز به كار كرد كه به طور خلاصه از این قرار بود:
۱- دعوت از مستشاران خارجی همچون دكتر شاخت اقتصاددان آلمانی كه برای چهار روز به ایران آمد. و پیشنهاد او افزایش حجم اسكناس های در جریان با پشتوانه ثابت و به طور محرمانه همزمان با خروج این اسكناس ها به اقساط ماهانه از جریان كار بود. و نیز دعوت از كامیل گات، وزیر دارایی سابق بلژیك و مدیر صندوق بین المللی پول، كه وظیفه اش بررسی كل اقتصاد ایران و امور بانك ملی بود. پیشنهاد او افزایش مالیات ها و صرفه جویی تا سرحد امكان و گرفتن وام خارجی بود.
۲- تشكیل شورای اقتصاد برای مطالعه شیوه های تز اقتصاد بدون نفت و تنظیم امور اتاق های بازرگانی
۳- سازمان برنامه بنا به دستور دولت مأمور مطالعه در مورد این طرح شد كه پیشنهاد داد ماشین آلات موردنیاز بر اساس قرارداد پایاپای از آلمان غربی و اروپای شرقی در مقابل صادرات محصولات كشاورزی خریده شود.
۴- بهبود وضعیت بازرگانی خارجی از طریق افزایش صادرات غیرنفتی و كاهش واردات. صادرات در طی سال های ۳۲-۱۳۲۸ ه‍. ش، تقریباً ۵ برابر شد. صادرات كالاهای كشاورزی ۶ برابر، پسته ۲ برابر، پیاز ۳ برابر، سیب زمینی ۲ برابر شد. صادرات گندم و جو و حبوبات و برنج افزایش یافت. بر صادرات گوسفند زنده به عربستان و تنباكو به شوروی افزوده شد. قراردادهایی برای صادرات ۰۰۰/۶۰ رأس گوسفند به عربستان و ۱۷۵۰ صندوق تریاك و ۰۰۰/۵۰ تن غله به پاكستان منعقد شد. دكتر مصدق خود می نویسد در این دوران صادرات بدون نفت با واردات توازن پیدا كرد كه هیچ وقت سابقه نداشت.
۵- كاهش ارزش ریال در برابر دلار. نرخ برابری ریال به دلار ۵/۳۲ ریال به ازاء ۱ دلار بود. نرخ دلار از ۴۰ ریال سال ۱۳۲۹ ه‍ . ش به ۱۰۰ ریال در سال ۱۳۳۲ه‍. ش رسید. و به صادركنندگان اجازه داده شد ارزی كه در برابر صادرات كالای خویش به دست می آورند، از طریق بانك ملی به نرخی بسیار بالاتر از نرخ رسمی دلار كه آن زمان ۳۲ ریال و ۲۵ دینار بود، به تجار واردكننده كالا بفروشند.
۶- انتشار اوراق قرضه كه دكتر مصدق در نطقی در تاریخ ۱۲/۱۰/۱۳۳۰ه‍ ش آن را اعلام كرد و ۱۵ روز بعد از انتشار حدود ۰۰۰/۰۰۰/۷۰ ریال فروخته شد، اما طبقات ثروتمند استقبال نكردند. در مجموع ۰۰۰/۰۰۰/۵۰ ریال از این بابت جمع آوری شد.
۷- بازپس گیری املاك سلطنتی توسط دولت دكتر مصدق هدف از این كار را علی رغم فشارهای وارده جلوگیری از سوء استفاده و اجرای عدالت اجتماعی می داند.
۸- واگذاری زمین به مردم برای خانه سازی مثل زمین های منطقه شیان (نارمك) كه به ترتیب ۷ و ۱۴ میلیون متر از اراضی موات دولت، به مردم رسید.
۹- لغو بهره مالكانه، رسیدگی به وضع كشاورزان بعد از قیام ۳۰ تیر، دو لایحه تصویب شد: الف) لایحه ازدیاد سهم كشاورزان و سازمان عمرانی كشور، ب) الغاء عوارض مالكانه در روستاها و بیگاری از رعایا. ۲۰ درصد سهم مالكان به كشاورز و ۲۰ درصد به دولت حواله تا صرف عمران و آبادانی روستاها شود. و سهم كشاورزان سالانه تا ۱۵ درصد افزایش یافت. و شوراهایی در روستاها برای اجرای قانون اصلاحات ارضی به وجود آمد.
۱۰- ایجاد تسهیلات فراوان برای فروش نفت. دولت برای درهم شكستن تحریم نفتی دست به اقدامات متنوعی زد: الف) فروش نفت به طور مستقیم با قیمتی نازل. ب) فروش نفت با تخفیف از ۳۰ تا ۵۰ درصد. ج) فروش نفت به صورت پایاپای. د) فروش نفت به اقساط. ه‍ ) پیشنهاد فروش نفت به بلوك شرق. علیرغم اعلام آمادگی ایران برای فروش نفت به این كشورها در اواخر شهریور ۱۳۳۱ هركدام بهانه ای آوردند. رومانی نفت مورد نیازش را از شوروی تأمین كرد. مجارستان اعلام كرد نفت كش ندارد، و با وجودی كه معاملات با شوروی دو برابر شد، اما شوروی نیز از ایران نفت نخرید.
۱۱- اصلاحات مالیاتی: مالیات غیرمستقیم افزایش یافت؛ خصوصاً بر كالاهایی چون دخانیات، چای، قند، تریاك. مدنی معتقد است قرار بود لایحه مالیات بر ثروت هم تصویب شود كه دولت این كار را نكرد. اما كدی می نویسد برای وصول مالیاتهای معوقه ثروتمندان كمیسیون هایی در سراسر كشور تشكیل شد تا اموال متخلفین را مصادره كند. سال ۱۹۵۲م.
جمع آوری الزامی مالیات ها انجام شد. و لایحه قانونی تجدیدنظر در قانون مالیات بر درآمد مصوب تیر ۱۳۲۸ ه‍. ش تصویب شد.
۱۲- تلاشهای دولت برای كسب وامهای داخلی و خارجی.
بر اساس اصل ۴ ترومن، كه پس از طرح مارشال از سال ۱۹۴۱ م. / ۱۳۲۷ ه‍. ش اعلام شد، آمریكا به كشورهای جهان سوم برای مقابله با كمونیسم كمكهای فنی و مالی ارائه می داد. مبلغ ۲۳ میلیون دلار پرداخت شد كه چون دكتر مصدق از عبارت «كشورهای عقب افتاده» در متن آن ناراحت شد، به حال تعلیق درآمد. كمك دیگری از بانك بین المللی توسعه و ترمیم توسط سفیر پاكستان پیشنهاد شد و نمایندگان بانك به ایران آمدند، اما شرایط بانك مورد موافقت ایران قرار نگرفت. شرط بانك، بازگشت كارشناسان انگلیسی و اداره معادن نفت توسط دولت و شركت بود.
۱۳- تقاضای بازگرداندن ۱۱ تن طلای ایران از شوروی؛ در جنگ جهانی دوم ایران و شوروی در قراردادی توافق كردند كه آن كشور در قبال كمك های ایران (حمل و نقل- اسلحه و مهمات- ریال های دریافتی- حقوق گمركی و...) مقدار ۱۱ تن طلا به ایران بدهد. شوروی این طلاها را به دولت مصدق نداد.
۱۴- ملی كردن شیلات شمال و لغو قرارداد لیانازوف. این قرارداد ماهیگیری بجامانده از عصر قاجار بود و سادچیكف سفیر شوروی تقاضای تجدید و تمدید آن را داشت كه مورد مخالفت قرار گرفت.
۱۵- تقاضای بازپرداخت مطالبات ایران از شركت سابق انگلیس بابت خساراتی كه به ایران وارد كرده بودند. ایران طی یادداشتی كه از ۱۰ مرداد ۱۳۳۱ ه‍. ش به آن سفارت داد ۰۰۰/۰۰۰/۲۰ لیره علی الحساب تقاضا كرد.
۱۶- وضع عوارض بنزین و تعدیل اجاره بها و اختصاص درآمد آن به مستمندان و بیكاران به بهای بنزین به ازاء هر لیتر ۲/۰ ریال افزوده شد.
۱۷- تأسیس بانك اعتبارات، بانك بازرگانی، بانك صادرات و معادن ایران و متعاقب آن بانك ساختمانی، بیمه، توسعه صادرات و ... و تعطیل كردن بانك شاهنشاهی انگلیس در ۲۹/۷/۱۳۳۱ ه‍. ش
۱۹- فروش معافیت سربازی با پرداخت ۱۰۰ تومان به دولت
۲۰- كاهش بودجه دربار و بودجه ارتش، كاهش بودجه سرویس های اطلاعاتی و حذف سوبسیدهای دولتی و اختصاص آن به بخش بهداشت و آموزش و پرورش
۲۱- منع فروش مشروبات الكلی علیرغم اعتراض دكتر فاطمی
۲۲- تأسیس كارخانجات جدید و صنایع دستی كارخانه های تولید خشكبار، سیمان، تصفیه شكر نساجی، دخانیات ایجاد شد. و مقدار زیادی از وام های اخذ شده به بخش های تولیدی و صنعتی اختصاص یافت. هم تعداد و هم سرمایه گذاری ها رشد قابل توجهی داشت.
۲۳- اصلاحات كشاورزی و بهبود شیوه آبیاری. اعطای وام كشاورزی و دادن اعتبار به صنایع وابسته به كشاورزی، انعقاد موافقت نامه كشاورزی با امریكا، تأسیس بانك كشاورزی، تأسیس صندوق عمران و تعاون و ...
۲۴- افزایش وام مسكن و ساخت مسكن؛ بانك رهنی وام های زیادی به این امر اختصاص داد. در سال ۱۳۳۲ وام های پرداختی نسبت به سال ۱۳۲۹، ۳۰ برابر شد. در همین سال ها ۱۰۰۰ واحد مسكونی توسط دولت ساخته شد. قانون تعدیل اجاره بها و احداث خانه های ارزان تصویب و قرار شد املاكی كه اجاره بهای آن از ۲۰۰۰ بیشتر نباشد، ۱۰% مال الاجاره را كاهش دهند.
۲۵- انتشار اسكناس بدون پشتوانه. موجودی نقد خزانه دولت در ابتدای تشكیل آن (۱۲/۲/۱۳۳۰) ۹۵/۶۷۳/۶۵۱/۵۲ ریال و موجودی نقد سازمان برنامه ۲۸۰۰ ریال بوده است كه با محاصره اقتصادی، تمام مخارج به گردن دولت افتاد. بنابراین دولت تصمیم به انتشار اسكناس بدون پشتوانه گرفت كه ازراهكارهای دكتر شاخت هم بود. دكتر مصدق بر اساس قانون اختیارات، به بانك ملی اجازه داد ۳ میلیارد و ۲۱۰ میلیون ریال اسكناس منتشر كند كه یك باره وارد گردش نشد بلكه از طریق وام به دولت یا شركت ملی نفت یا افزایش سرمایه بانك های دیگر كم كم تزریق شد.
بنابراین فقط ۱ میلیارد و ۵۰۰ میلیون ریال آن مورد استفاده قرار گرفت. پس با عرضه پول، تعادل و موازنه مثبت ایجاد شد.
۲۶- تأسیس پلیس گمرك و جلوگیری از قاچاق. اجرای قوانین گمركی و مبارزه با قاچاق، از لوایحی بود كه به تصویب رسید.
علل موفقیت اجرای این طرح
این طرح بر اساس مطالب ارائه شده و جداول ضمیمه شده و همچنین استدلال های نویسندگانی چون جان فوران، احمد خلیل الله مقدم، فخرالدین عظیمی، انورخامه ای، محمد مصدق، مصطفی علم، محمدعلی كاتوزیان و ... مثبت و شكوفا اعلام شده، البته نویسندگانی چون سیدجلال الدین مدنی، مصطفی فاتح، مجله تایم لندن هم برعکس، این دوره را از نظر اقتصادی ناامیدكننده دانسته اند.
بعد از كودتا در جریان محاكمه دكتر مصدق هیچ اتهامی در خصوص تخلف اقتصادی به او زده نشد و دكتر مصدق در جلسات محاكمه اعلام كرد كه یكی از دلایل سقوط دولت او این بوده كه مخالفان دیدند اوضاع اقتصادی ایران بهتر می شود و دولت می تواند بدون درآمد نفت روی پای خود بایستد. اصل سیاست موازنه منفی و اقتصاد بدون نفت از اصول مسلم در سیاست های دكتر مصدق بود.
دلایل دیگر به این شرح است:
- واقع گرایی و كارایی نسبی دولت
- آمادگی مردم برای تحمل سختی و روزگار بد
- عدم فساد دولت و همكاری مردم با دولت
- مبارزه سرسخت با تورم و افزایش قیمت توسط دولت
- فسادناپذیری دكتر مصدق؛ به نحوی كه هزینه مسافرت به امریكا برای شركت در شورای امنیت سازمان ملل (۰۰۰/۷ تومان) را از هزینه شخصی پرداخت و دیناری حقوق از بابت نخست وزیری یا وكالت مجلس نگرفت و خرج پذیرایی دستگاه دولت و محافظین و ... را نیز شخصاً برعهده داشت. و این بزرگترین سرمایه او در نظام دزدسالارانه آن زمان بود.
- وفاداری تجار بازار به دكتر مصدق
- گسترش تولیدات داخلی و تجارت خارجی
نتیجه گیری
تحریم نفت ایران در طی دو سال و نیم (۳۲-۱۳۳۰ ه‍. ش) تجربه ای که در حال حاضر نیز مجدداً در تاریخ ایران تکرار شده است، پیامد ملی شدن نفت ایران بود. نهضتی که توسط مردم با شهامت کشور به رهبری بزرگانی چون آیت الله کاشانی و دکتر مصدق؛ به وقوع پیوست. همراهی مردم با دولت از دل و جان، راهکارهای متخصصین داخلی و خارجی و صرفه جویی های دولت باعث شد، اجرای تز اقتصاد بدون نفت، قرین موفقیت گردد. دولت بدون توجه به گرایش های سیاسی متخصصین از تجارب آنان استفاده کرد و خود با صرفه جویی های جدی، الگویی برای مردم کشور گردید. مردم نیز با عملکردی مشابه، صادرات غیرنفتی را افزایش داده و با پرداخت مالیات های منظم و خرید اوراق قرضه، یاری رسان دولت گردیدند.
شیرازه اقتصادی مملکت نه تنها از هم پاشیده نشد، بلکه بنا به تعبیر مورخان داخلی و خارجی، به شکوفایی اقتصادی نیز منجر گردید. امید که با استفاده از تجارب آن دوران، دگرباره بر دستیابی به اهداف والای کشورمان، موفق گردیم.
منابع و مآخذ
- آبراهامیان، یرواند، ایران بین دو انقلاب، ترجمه احمد گل محمدی و محمدابراهیم فتاحی، تهران، انتشارات نی، ۱۳۷۸، چاپ سوم.
- ازغندی، علیرضا، روابط خارجی ایران ۵۷-۱۳۲۰ ، تهران، انتشارات قومس، ۱۳۷۶، چاپ اول.
- افراسیابی، بهرام، مصدق و تاریخ، تهران، انتشارات نیلوفر، ۱۳۶۰، چاپ اول.
- الهی، همایون، شناخت و ماهیت عملكرد امپریالیسم، تهران، انتشارات قومس، ۱۳۸۱، چاپ اول.
- امینی، ایرج، بر بال بحران (زندگی سیاسی علی امینی)، تهران، انتشارات ماهی، ۱۳۸۸، چاپ سوم.
- بسته نگار، محمد، مصدق و حاكمیت ملت، تهران، انتشارات قلم، ۱۳۸۱، چاپ اول.
- جعفری قنواتی، محمد، معرفی و شناخت دكتر محمدمصدق، تهران، انتشارات قطره، ۱۳۸۰، چاپ اول.
- خامه ای، انور، اقتصاد بدون نفت، تهران، انتشارات شرکت سهامی انتشار، ۱۳۶۹، چاپ اول.
- ذوقی، ایرج، مسایل سیاسی اقتصادی نفت ایران، تهران، انتشارات پاژنگ، ۱۳۶۹.
- ساتن، الول، نفت ایران، ترجمه رضا رئیسی طوسی، تهران، انتشارات صابرین، ۱۳۷۲، چاپ اول.
- فوران، جان، مقاومت شكننده (تاریخ تحولات اجتماعی ایران از صفویه تا سال های پس از انقلاب اسلامی)، ترجمه احمد تدین، تهران، انتشارات رسا، ۱۳۷۷، چاپ اول.
- كاتوزیان، محمدعلی، اقتصاد سیاسی ایران، ترجمه محمدرضا نفیسی و كامبیز عزیز، تهران، انتشارات نشر مركز، ۱۳۷۲، چاپ دوم.
- كاتوزیان، محمدعلی، مصدق و نبرد قدرت، ترجمه احمد تدین، تهران، انتشارات رسا، ۱۳۷۲، چاپ دوم.
- كدی، نیكی، ریشه های انقلاب اسلامی، ترجمه عبدالرحیم گواهی، تهران، انتشارات قلم، ۱۳۷۷، چاپ دوم.
- عظیمی، فخرالدین، بحران دموكراسی در ایران ۳۲-۱۳۲۰، ترجمه عبدالرضا هوشنگ مهدوی، بیژن نوذری، تهران، انتشارات البرز، ۱۳۷۴، چاپ دوم.
- علم، مصطفی، نفت، قدرت و اصول، (پیامدهای كودتای ۲۸ مرداد)، ترجمه غلامحسین صالح یار، تهران، انتشارات چاپخش، ۱۳۷۷، چاپ اول.
- مدنی، سیدجلال الدین، تاریخ سیاسی معاصر ایران، ج ۱، قم، انتشارات دفتر انتشارات اسلامی، بی تا، چاپ سوم.
- مصدق، محمد، خاطرات و تألمات مصدق، تهران، انتشارات علمی، ۱۳۸۸، چاپ دوازدهم.


پی نوشت:
۱. . محمدجعفری قنواتی، ص ۳۱۲.
۲. . بهرام افراسیابی، ص ۲۴۶.
۳. . نیكی كدی، ص ۲۰۳.
۴. . جان فوران، ص ۴۳۱؛ مصطفی علم، ص ۲۳۱.
۵. . علیرضا ازغندی، ص ۲۱۸.
۶. . مصطفی علم، صص ۲۳۸-۲۳۷.
۷. . همان، صص ۲۳۹ و ۴۲۳.
۸. . همان، ص ۲۴۰.
۹. . همان، ص ۲۴۱.
۱۰. . همانجا.
۱۱. . همان، ص ۲۴۲.
۱۲. . همان، ص ۲۴۲.
۱۳. . همان، ص ۲۳۲.
۱۴. . همان، ص ۴۲۵.
۱۵. . نیكی كدی، ص ۲۰۵.
۱۶. . محمد بسته نگار، ص ۸۷۱.
۱۷. . انورخامه ای، صص ۹۲-۹۱.
۱۸. . همان، ص ۱۰۳.
۱۹. . همانجا.
۲۰. . مصطفی علم، ص ۳۶۸.
۲۱. . محمد بسته نگار، ص ۸۹۰.
۲۲. . مصطفی علم، ص ۳۶۸.
۲۳. . همان، ص ۴۲۶.
۲۴. . همان جا.
۲۵. . فخر الدین عظیمی، ص ۴۰۱.
۲۶. . محمد جعفری قنواتی، ص ۳۱۵.
۲۷. . انورخامه ای، صص ۱۲۵-۱۲۴.
۲۸. . همان، ص ۱۲۷.
۲۹. . همان، ص ۱۲۸.
۳۰. . محمدعلی كاتوزیان، ص ۳۲۹.
۳۱. . بهرام افراسیابی، صص ۲۲۵-۲۲۴.
۳۲. . محمد مصدق، ص ۲۷۹.
۳۳. . محمدعلی كاتوزیان. مصدق و نبرد قدرت، ص ۲۷۷.
۳۴. . مصطفی علم، ص ۴۲۷.
۳۵. . محمد بسته نگار، ص ۷۷۰.
۳۶. . همان، ص ۴۲۸.
۳۷. . یرواند آبراهامیان، ص ۳۳۵؛ محمد بسته نگار، ص ۸۰۶؛ محمد مصدق، ص ۲۸۲.
۳۸. . محمد مصدق، صص ۲۸۵-۲۸۲.
۳۹. . بهرام افراسیابی، ص ۲۴۲.
۴۰. . مصطفی علم، ص ۴۲۹؛ نیكی كدی، ص ۲۰۶.
۴۱. . فخرالدین عظیمی، ص ۴۰۰؛ محمد بسته نگار، ص ۶۴.
۴۲. . یرواند آبراهامیان، ص ۳۳۶.
۴۳. . همانجا.
۴۴. . مصطفی علم، ص ۴۱۹.
۴۵. . همان، ص ۴۲۲.
۴۶. . همان، ص ۴۲۷؛ انورخامه ای، ص ۱۲۹؛ سیدجلال الدین مدنی، ج ۱، ص ۴۷۹.
۴۷. . سیدجلال الدین مدنی، همانجا.
۴۸. . علیرضا ازغندی، صص ۲۲۷-۲۲۵.
۴۹. . محمدعلی كاتوزیان، مصدق و نبرد قدرت، ص ۲۰۸؛ مصطفی علم، ص ۴۲۸؛ الول ساتن، ص ۳۶۸؛ محمد بسته نگار، ص ۳۷.
۵۰. . سیدجلال الدین مدنی، ج ۱، ص ۴۹۸.
۵۱. . نیكی كدی، ص ۲۰۷.
۵۲. . همان، ص ۲۰۸.
۵۳. . فخرالدین عظیمی، ص ۴۰۱.
۵۴. . الول ساتن، ص ۳۵۴.
۵۵. . همانجا؛ فخرالدین عظیمی، ص ۳۸۳.
۵۶. . الول ساتن، صص ۳۴۱-۳۴۰؛ ایرج ذوقی، صص ۳۵۳-۳۵۰؛ فخرالدین عظیمی، ص ۳۸۲.
۵۷. . محمد مصدق، ص ۲۸۵.
۵۸. . همان، ص ۲۲۴؛ محمد بسته نگار، ص ۱۸؛ فخرالدین عظیمی، صص ۴۴۷-۴۴۶.
۵۹. . علیرضا ازغندی، ص ۲۱۹.
۶۰. . محمد بسته نگار، ص ۹۰۰.
۶۱. . انورخامه ای، ص ۱۷۸.
۶۲. . بهرام افراسیابی، ص ۲۴۲.
۶۳. . همان جا.
۶۴. . محمد بسته نگار، ص ۸۱۲.
۶۵. . یرواند آبراهامیان، ص ۸۱۲.
۶۶. . همان، ص ۳۳۶.
۶۷. . همانجا؛ مصطفی علم، ص ۴۲۸.
۶۸. . فخرالدین عظیمی، ص ۳۳۸.
۶۹. . همان، ص ۳۳۹.
۷۰. . فخرالدین عظیمی، ص ۳۳۸.
۷۱. . نیكی كدی، ص ۲۰۸.
۷۲. . فخرالدین عظیمی، ص ۴۴۶.
۷۳. . انورخامه ای، صص ۱۵۷-۱۵۶.
۷۴. . همان، صص ۱۵۵-۱۵۴؛ جان فوران، ص ۴۳۰؛ محمد بسته نگار، صص ۶۷-۶۴.
۷۵. . انورخامه ای، ص ۱۶۶.
۷۶. . انورخامه ای، ص ۱۶۷؛ محمد بسته نگار، ص ۱۱۶.
۷۷. . محمد مصدق، ص ۲۳۵.
۷۸. . انورخامه ای، ص ۱۷۹.
۷۹. . همان، ص ۱۸۰.
۸۰. . مصطفی علم، ص ۴۲۷.
۸۱. . جان فوران، صص ۴۳۹-۴۲۰.
۸۲. . محمد بسته نگار، صص ۷۶۷ و۸۷۱.
۸۳. . فخرالدین عظیمی، ص ۴۰۰.
۸۴. . انورخامه ای، ص ۱۲۳.
۸۵. . محمد مصدق، ص ۲۳۷.
۸۶. . مصطفی علم، ص ۴۲۷.
۸۷. . محمدعلی كاتوزیان، اقتصاد سیاسی ایران، ص ۲۲۹.
۸۸. . مدنی، بی تا، ج ۱، ص ۴۶۵.
۸۹. . بهرام افراسیابی، ص ۲۷۴.
۹۰. . محمد بسته نگار، ص ۶۷۲.
۹۱. . محمدعلی كاتوزیان، اقتصاد سیاسی ایران، ص ۲۲۹.
۹۲. . همان، ص ۲۳۰.
۹۳. . محمدمصدق، صص ۲۱ و ۲۷۹.
۹۴. . فخرالدین عظیمی، ص ۴۵۷.
۹۵. . جان فوران، ص ۴۲۹؛ محمد جعفری قنواتی، ص ۳۱۶.
۹۶. . همانجا.




منبع:
شماره 113 فروردين ماه 1394
http://dowran.ir


نام
پست الکترونيک
پيام شما