آمار بازدید سایت
کاربران آنلاين: ۱
بازديد امروز: ۴
بازديد روز قبل: ۱۶
بازديد هفته: ۱۲۵
بازديد ماه: ۴۷۲
بازديد کل: ۶۲۸۶۵۸۷
آي پي: ۱۹۲.۱۶۸.۰.۱۸۶
مقالات حقوقي > حقوق هوايي > ۱۳۸۷/۰۲/۳۰
۵۱۸ بازدید
 
   

حمله نظامی به هواپیمای ایرباس ایران و ۰۰۷ كره از دیدگاه حقوق بین الملل


چكیده : یكی از اهداف سازمان بین المللی هواپیمایی كشوری تضمین امنیت و رشد منظم هواپیمایی كشوری در سراسر جهان است . بسیار اتفاق افتاده است هواپیمایی بدلائل مختلف از جمله اشتباه خلبان، عدم وقت وی، نقص تجهیزات و یا حتی به قصد تجاوز وبدون اجازه وارد حریم هوایی كشورهای دیگر شده و مورد حمله قرار گرفته است. سقوط یكی از هواپیماهای خطوط هوایی كرده در سال ۱۹۸۳ و هواپیمای ایرباس ایران درسال ۱۹۸۸ نمونه هایی از این حوادث هستند. این حوادث غم انگیز سئوالاتی جدی در مورد قوانین بین المللی حاكم بر چنین حوادثی را مطرح نموده است. مقرراتی در حقوق هوایی برای جلوگیری از حمله به هواپیماهای مسافری مورد تصویب كشورها قرار گرفته است. این مقاله قصد دارد دو حادثه مزبور و مقررات موجود را به طور اختصار بررسی نماید.
مقدمه
سازمان بین المللی هواپیمایی كشوری (ایكائو) كه امروز حدود ۱۹۸ كشور عضو آن است و عملاً كل جامعه ی بین الملل را در بر میگیرد، تضمین كننده ایمنی و رشد منظم هواپیمایی در سطح بین الملل و توسعه ی ایمنی پرواز در ناوبری هوایی بین المللی است. معاهده ی ۱۹۴۴ شیكاگو كه اساسنامه ایكائو نیز به شمار می آید در مقدمه ی خود به اینكه هواپیمایی بین المللی می تواند در ایجاد دوستی و تفاهم بین ملت ها موثر باشد تاكید كرده است. با این وجود سوء استفاده از هواپیما می تواند امنیت عمومی را تهدید كند.
پیشرفت هایی كه صنعت هواپیمایی در طول چند دهه ی گذشته داشته ایمنی و نظم خدمات پرواز را تا حد بسیار قابل توجهی افزایش داده است. علی رغم پیشرفت های تكنولوژی ، عوامل دیگری نیز وجود دارند كه همچنان برای امنیت هواپیما تهدید به شمار می روند. استفاده از زور یاتهدید به زور علیه هواپیمای كشوری، مداخله غیر قانونی علیه هواپیما و هواپیما ربایی از عواملی هستند كه مسافرت های هوایی را با مخاطراتی موجه می سازند. این خطرات كه از زمان كنفرانس شیكاگو ۱۹۴۴ همچنان وجود داشت در دهه ی ۱۹۷۰ به اوج خود رسید و جامعه ی بین الملل را از آینده صنعت هواپیمایی نگران ساخت.
معاهده شیكاگو به كشورها اجازه نمی دهد بر علیه هواپیمای غیر نظامی از سلاح استفاده كنند. حاكمیت كشورها بر فضای كشورشان (مده ۱ معاده شیكاگو) به آنان حق استفاده از سلاح بر علیه هواپیمای غیر نظامی را نمی دهد. كشورهای متعاهد موافقت كرده اند به هنگام صدور دستور العمل برای پروازهای نظامی خود، به سعی كنند با هواپیمایی كه بدون مجوز به فضای آنها وارد شده است وارد مذاكره شوند. آنها باید از خلبان هواپیما بخواهند یا فرود آید یا مسیر خود را تغییر دهد. ماده ی ۳ مكرر معاهده شیكاگو صراحتاً و با تاكید از كشورها می خواهد از استفاده از سلاح علیه هواپیماهای مسافری خودداری نمایند. علی رغم وجود مقررات بین المللی برای جلوگیری از حمله به هواپیماهای مسافری، حوادث تلخی همچون حمله به هواپیمای كره ۰۰۷ و هواپیمای ایرباس ۶۵۵ اتفاق افتاده است . موارد حقوقی بسیار ر این قضیه وجود دارد. این مقاله سعی دارد دو حادثه مزبور را به طور اختصار بررسی و تصمیمات شورای ایكائو را درباره این دو مقایسه نماید.
۱) معاهده شیكاگو و انجام تحقیق در حوادث هوایی
معاهده شیكاگو در سال ۱۹۴۴ برای پرداختن به امور هوانوردی تصویب گردید. امور مختلف اقتصادی ، تكنیكی و حقوقی هوانوردی در این معاهده مدنظر قرار گرفته اند. هدف نخست ایكائو ، كه مطابق این معاهده تشكیل گردیده است ایجاد امنیت، نظم و فعالیت موثر و هواپیمایی است.
ایكائو مركز مهم و حیاتی توسعه برنامه های مربوط به هواپیمایی در سطح بین المللی است كه بر همكاری كشورهای عضو نظارت نموده و آنها را مورد حمایت قرار میدهد. ایكائو مشكلات موجود و عوامل تهدید كننده نظم و امنیت هواپیمایی را مد نظم داشته و در طول حیات خود همیشه برای پیدا كردن راه حلهایی برای كاهش این مشكلات و عوامل تلاش نموده است. برای دستیابی به این هدف ، همكاری بین كشورها ضروری است . ایكائو سعی میكند با ایجاد دوستی میان كشورها ، همكاری را بین آنها توسعه دهد.
شورای ایكائو از ۳۳ كشور عضو تشكیل میشود كه بوسیله مجمع ایكائو بمدت ۳ سال انتخاب میشوند. شورای ارگان دائمی است كه برابر مجمع مسئول است. شورای ایكائو وظایف مختلفی در
زمینه های قضایی ، قانونگذاری و اداری دارد.
ایكائو برای انجام وظایف خود كمیسیون ها و كمیته های مختلفی از جمله كمیسیون هوانوردی ، كمیته حمل و نقل هوایی ، كمیته حمایت از سرویسهای هوایی و كمیته مالی را ایجاد نموده است.
هر دو حادثه ایرباس و هواپیمای كره ۰۰۷ باید با توجه به این معاهده مورد مطالعه قرار گیرند. ماده ۲۶ معاهده شیكاگو مربوط به تحقیق در خصوص حوادث هوایی است. مطابق این ماده در صورتی كه سانحه ای برای یكی از هواپیماهای یك كشور عضو معاهده در خاك كشوردیگر عضو معاهده پیش آید و موجب مرگ یا صدمه شدید گردد یا اینكه خرابی فنی در هواپیما یا وسائل هوانوردی ایجاد گردد، كشوری كه سانحه در آن روی داده است باید درباره علت سانحه مطابق اصولی كه از طرف سازمان هواپیمایی بین المللی كشوری توصیه میگردد و قوانین آن كشور اجرای آن را اجازه میدهد تحقیق به عمل آورد. به كشوری كه هواپیما در آن به ثبت رسیده اجازه داده خواهد شد كه ناظریتی برای حضور در تحقیقات تعیین نماید و كشوری كه تحقیقات را انجام می دهد گزارش و نتیجه تحقیقات را به آن كشور اطلاع خواهد داد. این ماده جزئیات مربوط به تحقیق را بیان نمی كند.
مطابق ماده ۳۷ معاهده شیكاگو ، كشورهای متعاهد متعهد شده اند در جهت هماهنگی درباره مقررات و آیین نامه های مربوط به هواپیماها، كارمندان ، خطوط هوایی و سرویسهای كمكی در كلیه اموری كه این هماهنگی موجب تسهیل و پیشرفت كار هوانوردی است كمال مساعدت را مبذول دارند. برای حصول این منظور سازمان بین المللی هواپیمایی كشوری در واقع لزوم می تواند مقررات و طرحهای پیشنهادی و اصول معینی كه جنبه بین المللی دارد اتخاذ نماید. در اجرای این ماده ، شورای ایكائو و كمیته های تابعه آن ضمایمی را تهیه نموده اند كه در آنها دستور العملها و رهنمودهای عملی برای دولت ها ، اپراتورهای هواپیما و كاركنان فرودگاهها پیشنهاد شده است. این دستور العمل ها می توانند در جهت حفاظت و ایمنی هواپیمایی كشوری بین المللی بكار روند. شورای ایكائو در اجرای این وظیفه ۱۸ ضمیمه تهیه نموده كه از جمله آنها ضمیمه ۱۳ مربوط به نحوه تحقیق در حوادث هوایی است. انجام تحقیق در حوادث هوایی بموجب ماده ۲۶ معاهده و ضمیمه ۱۳ آن به هیچ عنوان تشخیص مسئولیت و یا اثبات تقصیر كشوری نیست. بلكه هدف از آن جلوگیری از تكرار حوادث مشابه و سعی در ایجاد همكاری بین سازمانهای هوانوردی كشوری میباشد.
شورای ایكائو می تواند در هر زمینه ای كه كشورها تقاضا كرده باشند تحقیقات لازم را انجام دهد. شورا باید ، مطابق ماده ۵۵ (هـ) معاهده شیكاگو بنا به تقاضای هر یك از كشورهای عضو معاهده هرگونه وضعیتی را كه به نظر رسد موانع و اشكالات قابل اجتنابی در راه پیشرفت هوانوردی بین المللی فراهم خواهد آورد مورد رسیدگی قابل اجتنابی در راه پیشرفت هوانوردی بین المللی فراهم خواهد آورد مورد رسیدگی قرارداده و پس از تحقیقات لازمه گزارشاتی را كه در آن مورد مقتضی بداند تهیه نماید. ضمناً بموجب ماده ۵۴ (ن) معاهده ، شورا وظیفه دارد نسبت به هر موضوعی كه مربوط به معاهده شیكاگو بوده و یكی از كشورهای عضو معاهده ارجاع نماید دقت و توجه لازم را بنماید.
ضمناً در صورت تقاضای كشورهای عضو معاهده شورا می تواند برای حل اختلاف بین كشورها، تصمیم مقتضی اتخاذ نماید. كشورها در صورت عدم موافقت با تصمیم شورا می توانند از تصمیم شورا به یك محكمه داوری یا دیوان بین المللی دادگستری تقاضای پژوهش نمایند.
می توان نتیجه گرفت كه تحقیقات انجام شده در دو قضیه ایرباس شماره ۶۶۵ و هواپیمایی كره شماره ۰۰۷ مطابق ماده ۲۶ و ضمیمه ۱۳ معاهده شیكاگو انجام نگرفته است.
۲ ) حادثه پرواز ۰۰۷ شركت هواپیمایی كره
در روز اول سپتامبر ۱۹۸۳ ، جنگنده های شوروی یك هواپیمای بوئینگ ۷۴۷ را كه در خطوط هوایی كره به شماره ی پرواز ۰۰۷ در حال پرواز بود در نزدیكی جزیره ساخالین ، در خاك شوروی ، با ۲۶۹ مسافر سرنگون كردند این حادثه با واكنش سریع جهانیان مواجه شد و سوالاتی جدی در مورد قوانین حاكم بر چنین حوادثی را مطرح نمود و اقدامات متعددی نیز صورت پذیرفت كه از جمله آنها می توان به اقدامات مجمع عمومی و شورای ایكائوكه بلافاصله پس از حادثه مزبور انجام گردید و تحقیق و تفحص انجام شده از سوی ایكائو ، تصویب اصلاحیه ای به معاهده شیكاگو برای جلوگیری ازایجاد اختلال در پرواز هواپیماها اشاره كرد.
الف ) اقدامات انجام شده از سوی شورای ایكائو در نشستی فوق العاده در ۱۵ ، ۱۶ سپتامبر ۱۹۸۳ و مجمع ایكائو در بیست و چهارمین نشست آن (از ۲۰ سپتامبر تا ۷ اكتبر ۱۹۸۳ )
شورای امنیت سازمان ملل قادر نبود در مورد حادثه ی هواپیمایی كره ۱۹۸۳ ، وقتی كه شوروی قطعنامه پیشنهادی توسط كانادا و شانزده كشور دیگر ر وتو كرد، هیچ اقدامی صورت دهد. در این قطعنامه آمده بود: استفاده از نیروهای مسلح علیه هواپیمای غیر نظامی با قواعد و اصول حاكم بر رفتار بین المللی و اصول اولیه ی انسانی سازگار نیست. در نتیجه تنها مرجع بین المللی كه می توانست اقدامی در این زمینه انجام دهد ایكائو بود. شورای ایكائو در ۱۵ و ۱۶ سپتامبر ۱۹۸۳ در نشست فوق العاده ای دو قطعنامه را به تصویب رسانید.
در قطعنامه نخست، ایكائو نسبت به سرنگونی هواپیمای مسافربری كره كه منجر به كشته شدن ۲۶۹ نفر بیگناه شد عمیقاً اظهار تاسف كرد.(در آن واژه محكومیت به كار برده نشده است ) قطعنامه ادامه می دهد كه چنین استفاده هایی از نیروی مسلح علیه هواپیمای غیر نظامی كه با قواعد حاكم بر رفتار بین المللی با اصول اولیه انسانیت و با استانداردهای موجود ضمائم معاهده شیكاگو مغایرت دارد پیامدهای قانونی در پی خواهد داشت این قطعنامه ممنوعیت استفاده از سلاح علیه هواپیمای غیر نظامی را مورد تاكید قرار میدهد.
قطعنامه از دبیركل ایكائو خواست تحقیقات لازم جهت یافتن حقایق مربوط به جنبه های فنی پرواز و انهدام هواپیما را انجام دهد و نیز از كلیه ی اعضا خواست در انجام این تحقیقات مشاركت نمایند ضمناً از دبیر كل خواست وضعیت پیوستن كشورها به معاهده ی شیكاگو و ضمائم آن و دیگر اسناد مربوطه را به شورای ایكائو گزارش نماید ، از كمیسیون هوانوردی خواست اصول و مقررات معاهده ی شیكاگو ، ضمائم آن و دیگر اسناد بین المللی را برای ارائه پیشنهاد اصلاحات لازم جهت جلوگیری از وقوع حوادث هوایی دقیقاً مطالعه كند، راه كارهای بهبود همكاری سیستم های ارتباطی بین هواپیماهای نظامی و غیر نظامی و سرویس های كنترل ترافیك هوایی را مورد بررسی قرار دهد و دستور العمل هایی را در مواردی كه مربوط به شناسایی و رهگیری هواپیماهای غیر نظامی می شود به تصویب برساند.
در قطعنامه دوم ، شورای ایكائو از كمیسیون هوانوردی (ANC) خواست كار بررسی مقررات بین المللی مربوط به امور فنی هواپیمایی و امكان توسعه این نوع مقررات را به منظور تضمین امنیت هواپیماهای غیر نظامی به عهده بگیرد. مجمع ایكائو در بیست و چهارمین نشست خود این تصمیمات شورای ایكائو را تایید كرد.
ب ـ اعمال تحریم علیه اتحاد جماهیر شوروی
كشورهایی همچون كانادا، ژاپن و ایالات متحده آمریكا مجازاتهایی علیه اتحاد جماهیر شوروی اعمال نمودند. كانادا پروازهای منظم و نامنظم شركت هواپیمایی ایروفلوت را به مدت ۶۰ روز به حالت تعلیق درآورد. ژاپن اقدامات مشابهی را به مدت دو هفته به مرحله اجرا درآورد. دولت ژاپن همچنین در این مدت فعالیت همه ی شركت های هواپیمایی ژاپنی را در شوروی ممنوع نمود. ایالات متحده كلیه پروازهای ایروفلوت به آن كشور و بر عكس را به حالت تعلیق درآورده و محدودیت هایی را در خصوص روابط تجاری بین شركت هواپیمایی ایروفلوت و شركتهای هواپیمایی ایالات متحده آمریكا ایجاد كرد. اقداماتی در جهت محدود كردن پروازهای ایروفلوت از طرف بسیاری از كشورهای اروپایی صورت پذیرفت. بعضی از این كشورها فرود هواپیماهای شركت هواپیمایی ایروفلوت را به مدت دو هفته ممنوع كردند. بسیاری از اتحادیه های خلبانان ، پرواز به مسكو را به مدت ۶۰ روز تحریم كردند.
ج ـ بازرسی و تحقیق
مطابق دستور شورای ایكائو ، دبیرخانه ایكائو یك گروه تحقیق تشكیل داد. گروه مزبور تحقیقات را انجام و در سیزدهم دسامبر ۱۹۸۳ گزارش خود را به شورا ارائه نمود. شورا گزارش را به كمیسیون هوانوردی تحویل داد تا از نظر فنی بررسی نماید. در ششم مارس ۱۹۸۴ شورای ایكائو ، نظرات كمیسیون هوانوردی را دریافت نموده و پس از بحث و مذاكره طولانی ، قطعنامه ای تصویب نمو كه در آن استفاده از نیروی نظامی را كه منجر به انهدام هواپیمای خطوط هواپیمای خطوط هوایی كره و كشته شدن ۲۶۹ مسافر و خدمه گردید محكوم نبود. در این قطعنامه از اینكه اتحاد جماهیر شوروی در جهت جستجو و نجات حادثه دیدگان تلاش ننموده و نیز با ایكائو در خصوص بازرسی حادثه همكاری نكرده و از پذیرش گروه بازرسی تعیین شده از سوی دبیرخانه ایكائو خودداری نموده و اطلاعات مربوط به بازرسی را در اختیار دبیرخانه قرار نداده بود عمیقاً اظهار تاسف شده است.
گزارش كمیسیون هوانوردی ایكائو كاملا فنی بوده و در آن سعی شده بود بدون اظهار نظر قطعی در مورد جنبه های مختلف حادثه هواپیمای كره ارائه گردد. عدم ارائه اظهار نظر قطعی به دلیل نقص اطلاعات ارائه شده به كمیسیون و مغایرت آن با اطلاعاتی بود كه ایكائو دریافت كرده بود. اطلاعات جمع آوری شده حاوی نكاتی بود كه می توانست با رضایت جمع بندی و تصمیم گیری شود.
كمیسیون هوانوردی در گزارش خود پیشنهاد كرد كه یك گروه تخصصی برای بررسی فضای اقیانوس آرام تعیین گردد تا احتمال تخطی و انحراف هواپیماها از مسیر در این منطقه را كه ممكن است منجر به حوادثی ناگوار گردد بررسی و راههای پیشگیری را نیز ارائه دهد. كمیسیون هوانوردی پیشنهاد نمود كه همكاری در منطقه جهت شناسایی هواپیماهایی كه از مسیر خود منحرف می شوند گسترش یابد.
كمیسیون هوانوردی برای بررسی حادثه با مشكلات و موانع بسیاری مواجه بود. كمیسیون مجبور بود براساس شبیه سازی سناریو و غالباً فرضیات و با تكیه بر تعداد محدودی اطلاعات دقیق و حقیقی موضوع را بررسی و نتیجه گیری كند. كمیسیون در خصوص رهگیری هواپیمای كره ۰۰۷ بوسیله هواپیماهای نظامی ، علامت دادن و بازرسی و ارتباطات بین آنها به نتایج ذیل رسید: ۱ ـ رهگیری هواپیمای كره ۰۰۷ توسط هواپیماهای نظامی شوروی بر فراز شبه جزیره كامچاتكا (Kamchatka) و در نزدیكی جزیره ساخالین (Sakhalin) انجام گرفت . ۲ ـ مقامات شوروی تصور نمودند كه هواپیما ۰۰۷ یك هواپیمای اطلاعاتی است. آنها برای شناسایی هواپیمایی در حال پرواز به اندازه كافی تلاش ننمودند. ۳ ـ اوجگیری هواپیمای مزبور از خط پرواز (FL) ۳۳۰ به ۳۵۰ در طی مدت رهگیری و دقایقی قبل از پایان پروازش ، اقدام تجاوز كارانه تلقی گردیده و این فرضیه را كه هواپیمای مذكور یك هواپیمای جاسوسی است تقویت كرد. ۴ ـ ایكائو نتوانست هیچ سابقه ای از مكالمات ضبط شده و شواهدی كه به اولین تلاش برای رهگیری هواپیمای ۰۰۷ مربوط و یا ارتباط زمینی با هواپیمای مزبور باشد نشان داده در اختیار كمیسیون قرار دهد. بنابراین ارزیابی كامل چگونگی رهگیری هواپیما و علامت دادن و نحوه ارتباطات مقدور نگردید. ۵ ـ با توجه به اینكه هیچ گونه شاخصی مبنی بر اینكه خدمه ی پروازی هواپیما كره ۰۰۷ نسبت به دوبار تلاش جهت رهگیری آگاهی داشته اند وجود نداشت بنابراین آنها از رهگیری بی اطلاع بودند.
كمیسیون در پایان نتیجه گرفت كه هواپیمای ۰۰۷ توسط یك یا دو موشك به هوا كه توسط یكی از هواپیماهای رهگیر متعلق به شوروی كه خلبان آن توسط فرمانده زمینی و واحد كنترل هدایت میشوند مورد اصابت قرار گرفته است.
د ـ اصلاحیه معاهده شیكاگو
در ۱۶ دسامبر ۱۹۸۳ اجلاس فوق العاده شورای ایكائو ، با توجه به پیشنهاد فرانسه ، تصمیم گرفت موضوع اصلاح معاهده ی شیكاگو را كه در مورد تعهد منع توسل به زور علیه هواپیمای غیر نظامی بود در دستور كار خود قرار دهد ایدة اصلاح معاهده توسط مجمع عموخی ایكائو در بیست وچهارمین نشست در آن در اكتبر ۱۹۸۳ مورد تایید قرار گرفت . سپس شورای ایكائو تصمیم گرفت جلسه فوق العاده مجمع را برای ۲۴ آوریل ۱۹۸۴ به مدت سه هفته دعوت نماید تا نسبت به اصلاحیه پیشنهادی تصمیم بگیرد. تا تشكیل جلسه فوق العاده مجمع، پیشنهادهای بسیاری از سوی كشورها مطرح گردی از جمله اینكه دول كانادا و اتریش پیشنهاد مشتركی را تهیه و كمیسیون هوانوردی غیر نظامی آمریكای لاتین (LACAC) و جمهوری كره نیز پیشنهادهایی ارائه كردند.
طرحهای مطروحه از سوی كشورهای فرانسه ، اتریش و آمریكا وجوه مشترك بسیاری با هم داشتند . آنها به ممنوعیت استفاده از زور علیه هواپیماهای غیر نظامی و عدم ایجاد مخاطره نسبت به ایمنی یا جان افرادی كه در هواپیما می باشند به عنوان وظیفه كشورهای متعاهد شیكاگو، البته با در نظر گرفتن منشور سازمان ملل متحد مخصوصاً ماده ۵۱ آن تصریح نمودند در حالی كه هر كشور متعاهد محقق است از هواپیمای غیر نظامی مزاحم بخواهد در فرودگاه معینی فرود آید، هر یك از كشورهای متعاهد نیز وظیفه دارند تلاش نمایند كه هواپیماهای ثبت شده در كشور آنها دستور كشورهای دیگر را برای فرود در فرودگاه آنها رعایت نمایند.
بسیاری از پیشنهادها با استقبال چندانی روبه رو نشد. از این نوع می توان به طرح كره اشاره كرد . طرح نمایندگان كره دارای برخی عناصر جدید بود. مطابق طرح كره ، یك كشور نسبت به توسل به زور علیه هواپیماهای غیر نظامی مسئول بوده و باید بیش از آنچه كه معاهده شیكاگو پیش بینی كرده است مورد مجازات قرار گیرد. مطابق آن ، كشورهای خاطی باید از ایكائو اخراج گردند.
اتحاد جماهیر شوروی طرح مشابه Sui Genris ارائه نمود كه بر حق حاكمیت كشور تاكید داشت مطابق آن ، قوانین داخل كشورها باید واحدهای كنترل ترافیك هوایی (ATC) را ملزم نمایند تا هر هواپیمایی را كه از مسیر تعیین شده منحرف میگردد به مقامات مسئول دول طرف معاهده كه هواپیما در فضای آن در حال پرواز است اطلاع دهند. این طرح از كشورها می خواست با وضع قوانین لازم هواپیمای خاطی را مجبور نمایند در روی فركانسهای بین المللی ارتباط برقرار نموده و دستورات واحدهای كنترل ترافیك هوایی و هواپیماهای رهگیر را در خصوص قرار گرفتن در مسیر معینی با فرود در فرودگاه مشخصی اجرا نمایند. طرح اتحاد جماهیر شوروی اولویت را به حاكمیت كشورها و حفظ امنیت آنها می داد.
تهیه یك متن اصلاحیه به معاهده ی شیكاگو از میان همه طرح هایی كه اكثراً هم با ملاحظات سیاسی تهیه گردیده بودند مجمع را با مشكلاتی روبرو ساخته بود. قبل از اینكه به بررسی چگونگی تصویب ین اصلاحیه پرداخته شود بهتر است نخست مروری به ساختار مجمع داشته باشیم.
در این مجمع از ۱۰۷ كشور متعاهد شیكاگو، یك كشور غیر متعاهد و ۱۱ سازمان بین المللی مجموعاً ۳۹۱ شركت كننده حضور داشتند دكتر اسد كتیت (Dr. A. Kotaite) رئیس شورای ایكائو، رئیس مجمع هم بود.
علی رغم اینكه در ایكائو بر خلاف بعضی مجامع دیگر همچون كنفرانس ملل متحد در مورد تجارت و توسعه (UNCTAD) گروههای سازمان یافته دولتهای وجود ندارد، در این كنفرانس ملاقاتهای غیر رسمی نمایندگان كشورها به جلسه مزبور رنگ
سیاسی داده بود لذا اصلاح معاهده شیكاگو در این مورد ماهیت كاملاً سیاسی داشت. گروههای مختلف از مناطق مختلف تشكیل شده بودند تا در مورد اصلاحیه مزبور اظهار نظر نمایند: كنفرانس هواپیمایی كشوری اروپایی (ECAC)، كشورهای مشترك المنافع ، كمیسیون هواپیمایی كشورهای آمریكای لاتین (LACAC) كشورهای آفریفایی انگلیسی زبان ، كشورهای آفریقایی فرانسه زبان و بالاخره كشورهای غیر متعهد اصلاحیه ای باید به تصویب می رساندند كه می توانست نظر تعداد زیادی از كشورها را بخود جلب نماید.برای اینكه برای تصویب اصلاحیه ای به معاهده شیكاگو ، طبق ماده (الف) ۹۴ ، اصلاحیه مورد نظر باید به تصویب دو سوم اعضای مجمع و نه دوم سوم اعضای حاضر در جلسه برسد. رای كشورهایی كه حق دادن آنها به حالت تعلیق درآمده و یا مراتب خروج خود را از مجمع به دبیرخانه ابلاغ كرده اند شمارش نمی گردد.
در زمان تشكیل مجمع ، این امید وجود نداشت كه دوسوم اعضا مجمع در جلسه حضور داشته باشند ولی با توجه به جو موجود انتظار نمی رفت دو سوم برای تصویب اصلاحیه ای كه در اصل تصریح می نماید كه دولت ها نباید از زور علیه هواپیماهای غیر نظامی استفاده كنند وجود داشته باشد.
طی بیانیه ای كه ۳۹ نماینده در مجمع صادر نمودند موافقت خود را با اصلاح معاهده شیكاگو اعلام كردند. بالاخره كمیته اجرایی مجمع یك گروه كاری متشكل از ۲۳ كشور را تشكیل داد كه امر تهیه پیش نویس متن اصلاحیه را به عهده گرفت.
نمایندگان دول اروپای شرقی بالحاق ماده ای به معاهده شیكاگو شدیداً مخالف بودند لیكن اظهار داشتند در صورت وجود اكثریت موافق در مجمع آماده اند در این خصوص به بحث و بررسی بپردازند بحثهای موجود در این مدت نشان داد كه آنها نیز با اصلاح معاهده موافقندولی قصد دارند آن را جملات خود به تصویب برسانند. گروههای مختلف در طی جلسات متعدد در خصوص افزودن ماده ۳ مكرر با سه بند (الف ، ب و ج ) به معاهده شیكاگو به توافق رسیدند بجز دول سوسیالیستی و حامیان آنها كه میان آنها اتفاق نظر وجود نداشت . در روز پنجم ماه مه ۱۹۸۴ ، در طی جلسه ششم گروه كار ، نماینده دولت لهستان پیشنهاد نمود كه بند دیگری به این ماده افزوده شود كه پس از بحث و بررسی فراوان كشورها با آن موافقت نمودند. متن نهایی به عنوان ماده ی ۳ متمم معاهده شیكاگو در جلسه فوق العاده مجمع عمومی شیكاگو در دهم ماه مه ۱۹۸۴ به شرح ذیل به تصویب رسید.
الف ) كشورهای متعاهد تصدیق می نمایند كه هر كشوری باید از به كاربردن سلاح علیه هواپیمای غیر انتفاعی در حال پرواز خودداری كند. در صورت رهگیری این نوع هواپیماها، جان سرنشینان هواپیما و امنیت هواپیما نیابد به مخاطره افتد. این ماده نباید طوری تفسیر شود كه حقوق و تعهدات كشورها را كه در منشور سازمان ملل متحد بیان شده است، تغییر دهد.
ب ) كشورهای متعاهد می پذیرد كه هر كشوری در جهت اعمال حق حاكمیت خود حق دارد از هواپیمای غیر نظامی كه بدون اجازه بر فراز قلمرو آن پرواز میكند بخواهد كه در فرودگاه معینی فرود آید یا اگر دلائل قابل قبولی وجود داشته باشد كه نتیجه گرفته شود هواپیمای مزبور برای مقاصد معارضی با اهداف معاهده ی شیكاگو استفاده میشود به آن هواپیما دستور دهد كه به نقض مقررات خاتمه دهد. برای این منظور كشورهای متعاهد می توانند به هر وسیله ای كه موافق مقررات مربوط حقوق بین الملل باشد (از جمله بند الف این ماده ) متوسط شوند كشورهای متعاهد موافقت می نمایند كه مقررات لازم الاجرای خود را در مورد رهگیری هواپیماهای غیر نظامی منتشر نمایند.
ج ) هر هواپیمای غیر نظامی باید از دستوراتی كه بر طبق بند (ب) این ماده صادر می شود تبعیت نماید. برای نیل به این هدف ، هر كشور متعاهدی مقررات لازم را در قوانین ملی خود ایجاد خواهد كرد تا برای كلیه هواپیماهای غیر نظامی ثبت شده در آن كشور یا تحت اداره شخصی كه محل اصلی تجارت یا اقامت دائمی او در آن كشور می باشد رعایت آن مقررات الزامی باشد. هر كشور معاهد ی باید برای تخطی از این قوانین و مقررات مجازاتهای سنگینی مقرر داشته و طبق قوانین و مقررات خود قضیه را به مقامات صالحه خود ارجاع نماید.
د ) هر كشور عضو باید كلیه اقدامات لازم را انجام دهد تا هواپیماهای ثبت شده در آن كشور و یا تحت اداره متصدی حمل و نقلی كه محل اصلی تجارت او یا اقامت دائم در آن كشور است اقداماتی در تعارض با معاهده شیكاگو انجام ندهند. این بند نباید در بند (الف) این ماده موثر بوده و به بندهای (ب و ج ) نیز خدشه ای وارد نماید.
بند (الف) این ماده كه با اجماع در جلسه فوق العاده ایكائو به تصویب رسید ، حقوق بین الملل را تدوین و اعلام نموده است اشاره به منشور سازمان ملل هم مقررات موجود حقوق بین الملل را تكرار می كند كه تنها استثناء برای ممنوعیت استفاده از زور حق ذاتی كشورها برای دفاع مشروع در برابر حمله مسلحانه مندرج در ماده ۵۱ منشور سازمان ملل است. بنابراین یك هواپیمای غیر نظامی، حتی اگر در تعارض با اهداف شیكاگو مورد استفاده قرار گیرد، نباید مورد حمله مسلحانه قرار گیرد.
اشاره به عبارت « هر كشوری » در این بند نشان می دهد كه ممنوعیت استفاده از زور علیه هواپیماهای غیر نظامی تنها وظیفه كشورهای متعاهد شیكاگو نیست بلكه هر كشوری باید از این چنین اقدامی امتناع نماید.
همچنانكه بسیاری از نویسندگان اظهار داشته اند تاریخچه تدوین ماده ۳ مكرر نشان می دهد كه این ماده در موارد ذیل حقوق بین الملل موجود را تدوین نموده است: نخست اینكه كشورها وظیفه دارند از استفاده از سلاح علیه هواپیماهای غیر نظامی كشورهای دیگر خودداری نمایند. دوم اینكه آنها ، در صورت رهگیری هواپیماهای غیر نظامی نباید جان مسافران داخل هواپیما و امنیت هواپیما را به خطر بیاندازند. سوم اینكه كشورها حق دارند از هواپیماهایی كه در فراز سرزمین آنها پرواز می كنند، در صورت وجود دلیل منطقی به اینكه هواپیماهای مزبور برای اهداف مغایر با معاهده شیكاگو به كار برده می شوند، بخواهند در فرودگاه معینی فرود آیند ، یا به طور كلی كشور مزبور را ترك نمایند.
وسیله ای كه كشورها برای اعمال بند (ب) ماده ۳ مكرر به كار میبرند بایستی با مقررات حقوق بین الملل و به خصوص بند (الف) این ماده كه كشورها را از ایجاد خطر برای امنیت هواپیما و مسافران آن منع می كند موافق باشد، بند (ج) ماده ۳ مكرر ضمن اینكه از كشورهای متعاهد می خواهند قوانین لازم را در حقوق داخلی خود برای رعایت مقررات این ماده وضع نمایند، از آنان می خواهد افراد خاطی را به سختی مجازات كنند.
ماده ۳ مكرر كه با اجماع در جلسه فوق العاده مجمع عمومی ایكائو در ۱۰ می ۱۹۸۴ با حضور همه كشورهای عضو ایكائو به تصویب رسید در تاریخ اول اكتبر ۱۹۹۸ با تصویب ۱۰۲ كشور به مرحله اجرا درآمد. تاكنون (ژانویه ۲۰۰۱ ) ۱۱۴ كشور این ماده را تصویب نموده اند. تلاش كشورها در جلسه مجمع عمومی و نحوه ی تصمیم گیری در مورد آن و پیوستن تعداد زیادی از كشورها نشانگر اهمیت خاص موضوع و تاثیر فوق العاده این ماده است كه هرگونه تهدید علیه امنیت هواپیما و مسافران آن برخلاف مقررات حقوق بین الملل تلقی میگردد.
معنی عبارت برای هیچ منظوری كه با مقاصد این معاهده منافات داشته باشد در ماده ۳ مكرر و در ماده ۴ معاهده كاملا با هم متفاتند مراجعه به بحث های جلسه بیست و پنجم فوق العاده مجمع عمومی نشان می دهد كه منظور كشورها در این جلسه از مقاصد این معاهده علاوه بر اهداف بر شمرده در مقدمه و ماده ۴۴ معاهده (كه به طور كلی به اهداف سازمان و نه تنها خود معاهده مربوط میگردد) شامل هر نوع عمل منافی قانون و نظم عمومی كشورها میگردد.
این نكته نیز باید مورد توجه قرار گیرد كه محدودیت هایی در اجرای ماده ۳ مكرر وجود دارد. این ماده فقط در مورد هواپیماهای كشوری را اجرا می گردد. لذا هواپیماهای دولتی را شامل نمی گردد.
از طرف دیگر هواپیما باید در حال پرواز باشد تا مشمول ماده ۳ مكرر گردد. این ماده باید در موازات معاهده رم مربوط به خسارت وارده از هواپیماهای خارجی به كشورهای ثالث در روی زمین (بند ۲ ماده ۱ ) و معاهده توكیو ۱۹۶۳ راجع به جرائم و برخی اعمال ارتكابی دیگر در هواپیما ( بند ۳ ماده ۱ ) تفسیر گردد. مطابق این معاهدات ، یك هواپیما از زمانی كه نیروی موتوری آن ، به منظور پرواز به كار می افتد تا زمانی كه عمل فرود آمدن آن پایان می یابد در حال پرواز تلقی می شود. بنابراین هواپیمایی كه در حال پرواز نباشد نمی تواند از حمایت ماده ۳ مكرر معاهده شیكاگو بهره مند شوند. ضمناً ماده ۳ مكرر اختصاص به هواپیماهای خارجی دارد و لذا هواپیماهایی را كه در خود كشور به ثبت رسیده اند شامل نمیگردد.
۳ )شرح واقعه مربوط به سرنگونی هواپیمای ایران ایر پرواز ۶۵۵
در روزشنبه ۱۲/۴/۶۷ (سوم جولای ۱۹۸۸ ) هواپیمای ایران ایر
۳۰۰A پرواز شماره ۶۵۵ در ساعت ۱۷/۱۰ به وقت محلی با ۲۰ دقیقه تاخیر از فرودگاه كشوری نظامی بندرعباس با ۲۹۰ نفر مسافر و خدمه به مقصد دبی برخاست. این یك پرواز منظم برنامه ریزی شده بین المللی بوده كه در داخل كریدور شناخته شده ی بین المللی صورت می گرفت برخاستن هواپیما به نحوه مطلوب بود و در ساعت ۲۴/۱۰ خلبان گزارش داد هواپیما به ارتفاع ۱۲۰۰۰ پایی رسیده است قرار بود هواپیما در ساعت ۲۸/۱۰ به نقطه DARAX برسد اما پس از ۷ دقیقه پرواز در ارتفاع ۱۳۵۰۰ پایی وقتی در فضای آبهای سرزمین ایران بود با دو فروند موشك زمین به هوا كه از طرف رزم ناوونسان آمریكا پرتاب شد مورد حمله قرار گرفت. با اصابت دو فروند موشك ، هواپیما منفجر و بر روی دریا افتاد و در آن فرو رفت. قسمتهای عمده از بدنه هواپیما و اجساد كشته شدگان در نقطه ۲۶۴۳ شمالی و ۵۶۰۳ شرقی در جنوب شرقی فرودگاه بندر عباس ، در آبهای خلیج فارس پیدا شد. بسیاری از افراد بیگناهی كه به طور غم انگیز جان خود را از دست دادند ایرانی بودند . در میان كشته شدگان اتباع كشورهای هندی ، پاكستان ، ایتالیا، كویت ، امارات عربی متحده و یوگسلاوی وجود داشتند . برنامه پرواز ایرباس همچون دیگر پروازهای هواپیمایی كشوری در اختیار كشتی های حاضر در خلیج فارس قرار داده شده بود.
هفت دقیقه پس از بلند شدن هواپیما از فرودگاه بندرعباس، ۱۱ اخطار از طرف كشتی های جنگی آمریكا به ایرباس گزارش شده بود. ۷ اخطار بوسیله ناوجنگی و نسان بر روی فركانس ۲۴۳ مگاهرتز ، یك اخطار بوسیله ناو سایدز و ۳ اخطار دیگر بوسیله ناووسنان روی فركانس اضطراری ۵/۱۲۱ به هواپیمای ایرباس داده شده بود. از ۱۱ اخطار روی ۲۴۳ مگاهرتز بوده كه فركانس مزبور مخصوص هواپیماهای نظامی بوده و ایرباس تجهیزات لازم برای شنیدن آنها را نداشت (طبق دستور ایران ایر، كلیه پروازها باید در مدت پرواز ، در منطقه خلیج فارس روی فركانس ۵/۱۲۱ بگوش باشند.)
وقتی هواپیمایی مورد ظن قرار می گیرد كه نتوان تشخیص داد هواپیمای مزبور هواپیمای دوست است یا دشمن ، چه تصمیمی باید گرفت نباید فراموش كرد كه یك اشتباه ممكن است جان صدها بیگناه را به خطر بیاندازد.
بنا به گزارش وزارت دفاع آمریكا، در زمان حادثه بحث زیادی میان بخشهای اطلاعات جنگی سه ناو آمریكایی ونسان ، منتگمری و سایدز در گرفت . بنا به گزارش تیم تخصصی ایكائو كه در محل تهیه شده بود، در دقایق آخر حمله به هواپیما، عده ای هواپیما را یك هواپیمای مسافری و عده ای هم آن را هواپیمای جنگی كه قصد حمله داشت تلقی نموده اند دو دقیقه بعد از كاركنان مركز اطلاعات جنگی ونسان گزارشی را مبنی بر اینكه هواپیما اف ـ ۱۴ میباشد دریافت كردند از آنان خواسته شده بود قبل از گشودن آتش بر روی هواپیما اعلان خطر نمایند در همین حال كاركنانناو سایدز فریاد زدند هواپیما تجاری است صبر كنید !! تقریباً در همین زمان یك افسر سی ان س نسان اظهار داشت احتمالاً هواپیما تجاری باشد. گفتگو میان ۳ ناو در این مدت كوتاه ادامه داشت كه ناخدای ونسان تصمیم گرفت موشك خود را پرتاب نماید.
بنا به اعلان نظر سازمان هواپیمایی كشوری ایران ، ادعای آمریكا مبنی بر اشتباه گرفتن ایرباس با هواپیمای اف ـ ۱۴ عاری از حقیقت است زیرا همچنانكه در بخش ۱۶ ، ۱ ، ۳ ایكائو هم آمده است سیستم ایجز ویژگی صعود هواپیما را نشان داده كه معمولاً هواپیماهای ایرباس این ویژگی را دارند.
الف ) تصمیمات شورای ایكائو در قضیه ایرباس
۱ ـ جلسه فوق العاده شورای ایكائو
جلسه فوق العاده شورای ایكائو در روز ۴ جولای ۱۹۸۸ تشكیل گردید. شورا ضمن اظهار تا سف از حادثه و اعلام مراتب همدردی خود به دولت ایران و خانواده های داغدار ، بشرح ذیل تصمیم گرفت :
ـ شورا كاربرد سلاح علیه هواپیمای مسافر را تقبیح كرد.
ـ شورا براین اصل اساسی كه كشورها باید از مورد هدف قرار دادن هواپیمای غیر نظامی خودداری كنند تاكید كرد همچنین كشورهایی كه ماده ۳ مكرر معاهده شیكاگو را امضاء نكرده اند خواست هر چه زودتر نسبت به امضاء آن اقدام نمایند.
شورا از كشورها خواست از عر عملی كه امنیت هوانوردی بین المللی در منطقه را به مخاطره اندازد خودداری كنند.
ـ شورا از دبیركل خواست تا یك تیم حقیقت یاب برای بررسی حقایق مربوط به جنبه های فنی عواملی كه منجر به نابودی هواپیما شد تشكیل دهد.
ـ شورا از طرفهای مربوطه خواست در مورد بررسی موضوع همكاری نمایند. رئیس شورا و بیر كل ایكائو باید هر چه زودتر گزارش كاملی به اجلاس یكصد و بیست و پنجم شورا كه در سپتامبر ۱۹۸۸ تشكیل میگردد ارائه نمایند.
ـ از رئیس شورا و دبیر كل خواست :
الف ) به همكاری كشورهای درگیر در منطقه تلاش نمایند تا هماهنگی لازم بین عملیات پروازهای نظامی وغیر نظامی بمنظور تامین امنیت و سلامتی هواپیماهای غیر نظامی ایجاد نمایند،
ب ) فورا تدابیر لازم برای جلوگیری از تكرار چنین حوادثی اتخاذ نمایند.
پس از تصمیم شورا ، نمایندگان جمهوری اسلامی ایران و آمریكا آمادگی خود را برای همكاری با تیم تحقیق اعلام نمودند. فعال نمایندگان جمهوری اسلامی ایران موجب گردید تا موضوع از طرف ایكائو سریعاً پیگیری گردد. لازم به ذكر است كه در قضیه هواپیمای كره ۰۰۷ شورای ایكائو قطعنامه صادر كرد كه دارای لحنی بمراتب شدید تر از تصمیم است كه در قضیه ایرباس صادر شد. بدنبال تصمیم شورای ایكائو دبیر كل ، تیم تحقیق متشكل از ۵ نفر متخصص در زمینه مسائل فنی تشكیل داد. وظیفه تیم فقط به تحقیق در مسائل فنی مربوط می شد و دیگر مسائل از جمله مسائل حقوقی را در بر نمی گرفت.گزارشی كه تیم تحقیق تهیه نمود. مصاحبه با مسئولین و كادر پروازی را نیز شامل می گردید لذا حقایق بسیار مفیدی كه به حادثه هواپیمایی مربوط می شد آشكار گردید.
ازمیان مسائل مهم، می توان به عدم وجود ارتباط بین مسئولین پروازهای كشوری و واحدهای نظامی نام برد. خدمات كنترل ترافیك هوایی ، اعلان كننده خطر و اطلاعات پروازی از موارد مهمی هستند كه در تامین امنیت پروازها موثرند. ضمائم ۲ و ۱۱ معاهده به این موارد پرداخته اند. با توجه به اینكه پروازهای نظامی و غیر نظامی از فضای مشترك استفاده می كنند لذا وجود ارتباط بین آنها برای امنیت پرواز مهم است. بخش ۲ ضمیمه ۱۱ متعاهد شیكاگو ، وظایف واحدهای مسئول پروازهای مسافری را در این زمینه مشخص می نماید. بموجب ضمیمه۱۱ ، مسئولین خدمات ترافیك هوایی باید ارتباط نزدیكی با واحدهای نظامی داشته باشند. مطابق آن خدمات ترافیك هوایی باید واحدهای نظامی را كه اطلاعات پروازی و دیگر اطلاعات مربوط به پرواز هواپیماهای مسافری را داشته باشند ایجاد نماید. واحدی به بتواند ارتباط بین مسئولین نظامی و پروازهای غیر نظامی را در محل ایجاد نماید ماهها قبل از حادثه سقوط ایرباس مورد توجه قرار گرفته بود. در ۱۸ و ۲۰ نوامبر ۱۹۸۷ رئیس شورای ایكائو طی نامه هایی به ارائه كنندگان سرویس های هوایی در محل ، آنها را از خطرات موجود آگاه نموده بود. وی در نامه های خود به مقررات ایكائو و لزوم رعایت آنها اشاره كرده بود. وی از آنان تقاضا نموده بود جلساتی در محل برای حل مسئله تشكیل دهند.
۲ ـ یكصد و بیست و پنجمین جلسه شورای ایكائو
یكصد و بیست و پنجمین جلسه شورای ایكائو در مونترال در دسامبر ۱۹۸۸ تشكیل شد. در این جلسه نماینده ایران در اجرای ماده ۵۳ معاهده شیكاگو دعوت شده بود. در ابتدا رئیس گروه تحقیق گزارشی از تحقیق انجام شده در نتایج آن ارائه نمود. وی ضمن اظهار اینكه در تحقیق فقط به مسائل فنی توجه شده گفت تحقیق نشان داد كه هواپیمای ایرباس بطور طبیعی بلند شده ، پرواز آن و كلیه عملیات انجام یافته كاملاً طبیعی بوده است. پس از اظهارات رئیس گروه تحقیق نماینده ایران مطالبی بیان داشت وی از اینكه شورای ایكائو قبل از وقوع حادثه در جهت از بین بردن عوامل وقوع حادثه تلاش نكرده بود و نیز از تصمیم شورای ایكائو در جلسه فوق العاده انتقاد كرد. وی از شورا مصرانه خواست موضوع را بررسی و وقوع جنایت بین الملل بر پایه نقض حقوق بین الملل را اعلام و دولت آمریكا را مسئول پرداخت كلیه خسارات وارده نماید.نماینده ایران مكررا در جلسه صحبت نموده و در خصوص حادثه ایرباس از جمله اینكه امكان اشتباه گرفتن پرواز ایرباس با یك هواپیمای اف ـ ۱۴ نمی تواند قابل قبول باشد ونیز وظیفه شورای ایكائو درماده ۵۴ (ی) اشاره كرده بموجب این ماده شورای ایكائو وظیفه دارد هرگونه تخلف از مقررات معاهده شیكاگو و یا اجرای پیشنهادات یا تصمیمات شورا را به كشورهای عضو معاهده اطلاع دهد . نمایندگان بسیاری از كشورها در این جلسه سخنرانی كرده و نظرات خود رادر خصوص حادثه اتفاق افتاده ، تحقیقات معموله بوسیله تیم تحقیق و تصمیم قبلی شورای ایكائو اظهار داشتند بعضی از اعضا شورای عمل فرمانده رزم ناوونسان را نابخشودنی و نقض فاحش حقوق بین الملل دانستند. پس از حبث فراوان شورای ایكائو در چهاردهمین نشست جلسه یكصد و بیست و پنجم در ۶ دسامبر ۱۹۸۸به اتخاذ تصمیم مبادرت نمود. در این تصمیم شورا ضمن اظهار تاسف از واقعه مزبور كه منجر به كشته شدن ۲۹۰ نفر بیگناه شد از همه كشورها خواست تمام اقدامات لازم برای ارتباط بین فعالیتهای نظامی و پروازهای غیر نظامی را انجام و سعی نمایند امنیت هواپیمای غیرنظامی تامین شود. شورا همچنین از كمیسیون هوانوردی خواست گزارش تیم تحقیق را دقیقاً مطالعه نماید. با توجه به اینكه شورا كمیسیون هوانوردی را به مطالعه حقایق ارائه شده در گزارش تیم حوقق محدود نموده بود انتظار نمی رفت مطالعات كمیسیون موثر باشد لازم به ذكر است كه شورای ایكائو در تصمیم خود در خصوص هواپیمای ۰۰۷ كره از كمیسیون هوانوردی خواسته بود ضمن مطالعه موضوع ، احتمال اصلاح مواد معاهده شیكاگو و ضمائم آن را هم مدنظر داشته و پیشنهادات خود را برای وضع مقررات جدیدی كه وقوع حوادث مشابه را از بین ببرد ارائه نماید
۳ ـ یكصد و بیست و ششمین جلسه شورا ایكائو
در جلسه ۱۲۶ شورا كه در ۲۰ مارس ۱۹۸۹ تشكیل گردیده بود. كمیسیون هوانوردی نتایج مطالعه خود را در خصوص گزارش تیم تحقیق ارادئه داد. پس از سخنرانی نماینده بسیاری از كشورها ، شورای ایكائو رضایت خود را از نتایج مطالعه كمیسیون اعلام و تصمیم نهایی اتحاذ شد شورا در این تصمیم ضمن تشكر از كشورهایی كه با گروه تحقیق همكاری داشته اند، سیاست خود را محكوم كردن استفاده از سلاح علیه هوپیمای مسافری تكرار كرد. شورا تاسف خود ار از حادثه غیر عمدی كه در نتیجه عوامل متعدد و اشتباهاتی كه در شناسایی هواپیما وجود داشته ومنجر به انفجار هواپیما گردید اعلام نمود.
ب ) مواضع دولت های جمهوری اسلامی ایران و ایالات متحده آمریكا
۱ ـ موضع دولت جمهوری اسلامی ایران
بدنبال حمله به هواپیمای ایرباس و درخواست دولت جمهوری اسلامی ایران، شورای ایكائو در تاریخ ۱۳ جولای ۱۹۸۸ جلسه فوق العاده برای رسیدگی به موضوع تحت عنوان درخواست دولت جمهوری اسلامی ایران تشكیل داد. در این جلسه درخواستهای جمهوری اسلامی ایران از شورای ایكائو به شرح ذیل عنوان شد: ۱) شناسایی صریح عمل نقض مقررات حقوق بین الملل ۲ ) شناسایی این حقیقت كه كشورهای عضو مسئول اعمال جنایتكارانه ماموران خود می باشند حتی اگر در حیطه ی اقتدار خود عمل نكرده باشند. ۳ ) محكومیت صریح ایالات متحده آمریكا برای استفاده از سلاح علیه هواپیمای مسافربری ایران ، ۴ ) تشكیل كمیسیون فرعی برای بررسی جنبه های مختلف حقوقی، تكنیكی و سایر جنبه های ساقط ساختن هواپیما ایران ایر و گزارش به شورا ایكائو و از طریق آن به اجلاس فوق العاده مجمع برای پیش بینی اقدامات لازم برای جلوگیری از تكرار حوادث مشابه، ۵ ) خاتمه فوری محدودیت و استفاده از زور و تهدید علیه فضای جمهوری اسلامی ایران وكشورهای ساحل خلیج فارس.
موضع جمهوری اسلامی ایران در برابر شورا ایكائو و دیوان بین المللی دادگستری این بود كه ناو جنگی و نسان حقوق بین الملل را نقض كرده است. نماینده ایران در جلسه ۱۲۵ شورای ایكائو اظهار داشت مطالعه گزارش شورای ایكائو كاملا روشن می سازد ك ایالات متحده آمریكا با حمله به یك هواپیمای مسافربری اعتماد به امنیت مسافرت هوایی را از بین برده است ایران با اشاره به تصمیم شورای ایكائو در ۱۷ مارس ۱۹۸۹ اعلام نمود تلاش شورای ایكائو برای حل قضیه و از بین بردن بحران ناموفق بوده و لذا تصمیم شورای ایكائو اشتباه می باشد ایران با استناد به ماده ۳۷ و بند ۱ ماده ۳۶ و ماده ۸۴ معاهده شیكاگو ا زتصمیم ایكائو در دیوان بین المللی دادگستری تقاضای پژوهش نمود. (لازم به توضیح است كه جمهوری اسلامی ایران تقاضای خود را بر اساس ماده ۸۴ معاهده شیكاگو به شورای ایكائو تقدیم نكرده بود) ایران در تقاضای خود در دیوان اعلام كرد ایالات آمریكا با حمله به هواپیمای ایران ایر پرواز ۶۵۵ معاهده شیكاگو ۱۹۴۴ و معاهده مونترال ۱۹۷۱ (معاهده جلوگیری از اقدامات غیرقانونی علیه امنیت هواپیمایی كشوری) را نقض كرده است ایران در دادخواست خود از دیوان خواست اعلام كند. آمریكا مقدمه ، مواد۱ و ۲ و ۳ و بندهای (الف و ج ) ماده ۴۴ ضمیمه ۱۵ معاهده شیكاگو و مواد ۱ و ۳ و بند ۱ ماده ۱۰ معاهده مونترال رانقض كرده است مطابق مواد یاد شده ، مهمترین بحث ایران در دادخواست خود به دیوان ، نقض حاكمیت ایران در آبهای سرزمینش بوسیله ناو جنگی ونسان و استفاده از سلاح جنگی بر علیه هواپیماهای غیر نظامی كه در مقدمه مواد ۴۴ و ۳ مكرر معاهده شیكاگو منع شده اند بوده است اشاره قانونی به ضمیمه ۱۵ معاهده شیكاگو مربوط به صدور نوتام غیر قانونی ازطرف آمریكاست كه طبق معاهده شیكاگو صدور هر نوع اطلاعیه هوانوردی از اختیارات كشورهای است كه در منطقه ، خدمات پروازی می دهند و آمریكا قانوناً حق صدور چنین اطلاعیه را نداشته و ندارد . به نظر ایران ، نوتام صادره مبهم بوده و لذا پروازها نمی توانند برداشت روشنی از آن داشته باشند. آمریكا حتی مفاد نوتام غیر قانونی خود را رعایت نموده و هواپیمای ایرباس را در ارتفاع ۱۳۵۰۰ پائی و در درون راه هوایی بین المللی و در فضای خود ایران مورد هدف قرار داده است.
۲ ـ موضع ایالات متحده آمریكا
نماینده دولت آمریكا در جلسه فوق العاده شورای ایكائو اظهار داشت در روزهای دوم و سوم جولای منطقه خلیج فارس بسیار ناامن بود كشتی های مختلف از جمله یك كشتی پاكستانی و یك كشتی لیبریابی مورد حمله قرار گرفته بودند . در همان روز یك هواپیما اف ـ ۱۴ ایران كه از فرودگاه بندر عباس پرواز كرده بود. به كشتی آمریكایی قصد حمله داشت هواپیمای مسافره ایرباس هم از بندر عباس بلند شده بود. علی رغم تلاش ها ونسان برای شناسایی هواپیما ، از جانب این هواپیما پاسخی نیامده بود. فرمانده كشتی برای دفاع از خود به سوی هواپیما شلیك كرده بود. وی ضمن اظهار اینكه حمله به هواپیمای ایران ایر نتیجه جنگ عراق و ایران است پیشنهاد نمود برای جلوگیری از تكرار این نوع حوادث فرستنده ها و گیرنده های هواپیماها دقیقاً كنترل شوند و ارتباط رادیویی منظم میان هواپیماهای نظامی و غیر نظامی وجود داشته باشد.
ایالات متحده در تاریخ ۴ مارس ۱۹۹۱ به صلاحیت دیوان در رسیدگی به قضیه ایرباس اعتراض كرد. ایران در ادعای خود به صلاحیت اجباری دادگاه به ماده ۸۴ معاهده شیكاگو و ماده ۱۴ معاهده مونترال استناد كرده بود. دولت ایلات متحده در پاسخ به لایحه ایران اظهار داشت تصمیم شورای ایكائو در اجرای بخش ۱۸ معاهده شیكاگو گرفته نشده و لذا ماده استنادی ایران (ماده ۸۴ ) صحیح نیست دولت ایالات متحده همچنین اعلام نمود استناد ایران به معاهده مونترال هم صحیح نیست زیرا این معاهده به جرایم افراد مربوط می گردد نه به اعمال كشورها بنابراین دادگاه صلاحیت رسیدگی به این قضیه را ندارد در حقیقت معاهده مونترال شامل بخشی در مورد صلاحیت اجباری دیوان است كه استاناد به آن ، لایحه ایران را تقویت می كند به هر حال در این زمینه باشد شك كرد كه آیا معاهده مونترال در این زمینه قابل اجرا است یا نه؟
جرح بوش ، معاون رئیس جمهوری وقت آمریكا ضمن اظهار تاسف اعلام نمود كه آمریكا مبلغ قابل توجهی به عنوان مساعدت به خانواده های قربانیان پرداخت خواهد كرد. در حقیقت دولت ایالات متحده با استناد به ینكه ناخدای ناوجنگی ونسان خود را در خطر جدی احساس می كرد بدین وسیله از خود دفاع نموده است. دولت آمریكا همچنین اعلام نمود بخشی از مسئولیت مربوط به دولت ایران می باشد كه اجازه داده است هواپیمای ایرباس بر روی ناوجنگی كه در درگیری وارد شده است پرواز نماید. این ادعای دولت آمریكا از نظر حقوقی بی اساس است و صرفاً می تواند سیاسی تلقی گردد. بوش در شورای امنیت سازمان ملل متحد اظهار داشت اگر ایران به جنگ خود با عراق خاتمه داده بود قطعاً این حادثه اتفاق نمی افتاد. موضع ایالات متحده در این قضیه با موضع آن در قضایای مشابه متفاوت است. آمریكا در قضایای مشابهی كه قبلاً اتفاق افتاده بود حمله ب هواپیمای مسافری را از نظر اخلاقی نادرست پنداشته بود به جز ایرباس كه خود مسئول ندانست. اگر موضع دولت آمریكا در این قضیه را با قضیه هواپیمای كره ۰۰۷ مقایسه كنیم این موضع گیری متفاوت آشكار می گردد.
در قضیه هواپیمای كره ۰۰۷ اتحاد جماهیر شوروی ادعا كرد هواپیما طوری عمل نمود كه به نظر می رسید یك هواپیمای جاسوسی باشد. تقریباً مشابه همین برخورد را می توان قضیه ایرباس مشاهده نمود مطابق گزارش وزارت دفاع ایالات متحد آمریكا ، در این قضیه ، ناخدای ناوجنگی ونسان به این نتیجه رسیده بود كه هواپیمای دشمن بطرف او در حال پرواز است و خطری به آنها ایجاد خواهد كرد. ریگان اظهار داشت ناخدای كشتی در موقعیتی قرار داشت كه باید در جهت حفظ جان خود و افرادش تصمیم می گرفت و لذا با توجه به اعتقاد خود مصمم شد علیه حمله احتمالی آتش بگشاید.
نقطه مهم در اتهامی كه ایالات متحده در قضیه هواپیمای كره ۰۰۷ علیه اتحاد جماهیر شوروی مطرح می كرد این بود كه جنگنده های شوروی برای آگاه كردن هواپیما از خطر، بطور جدی تلاش ننمودند این جمله ریگان كه اظهار نموده بود جنگنده های شوروی تجهیزات ارتباطاتی لازم برای هشدار دادن به هواپیما را نداشت در مراحل بعدی تحقیقاتی نشان داده شد كه كاملاً اشتباه بوده است.
پس از حادثه هواپیمای كره ۰۰۷ بسیاری از دول عمل اتحاد جماهیر شوروی را محكوم كردند. ایالات متحده این عمل كشتار وحشیانه نامید. در حالیكه در حادثه ایرباس ، ایالات متحده از پذیرفتن هرگونه مسئولیتی خودداری نمود. سخنگوی كاخ سفید اعلام نمود ایالات متحده آمریكا آماده است به بازماندگان حادثه غرامت بپردازد پرداخت این غرامت انسان دوستانه خواهد بود نه براساس الزام حقوقی.
اصلی در حقوق دریایی وجود دارد كه مطابق آن در صورت ورود یك كشتی سرگردان به آبهای داخلی باید به آن كمك نمود. ایالات متحده آمریكا و انگلستان معتقدند كه این اصل باید در مورد هواپیماهایی كه اشتباهاً وارد فضای هوایی دیگر كشورها میشوند اعمال گردد در سال ۱۹۵۸ ایكائو گزارشی از قوانین و مقررات كشورها تهیه نمود كه در آن نتیجه گرفته شده بود كه در قوانین بسیاری از كشورها، هواپیماهای غیر نظامی كه بدون مجوز به فضای كشور وارد می شوند، به آنها اخطار میشود در فرودگاه معینی فرود آیند و یا فضای آن كشور را ترك نمایند.
حمله به هواپیماهای غیر نظامی حتی در صورت عدم پاسخ به اخطارها ، پیش بینی نشده است.
ج) رسیدگی به قضیه در دیوان بین المللی دادگستری
به دنبال دادخواست اعتراض دولت ایران از تصمیم شورای ایكائو ، دیوان بین المللی دادگستری روز ۱۲ دسامبر ۱۹۹۴ را برای رسیدگی به این دعوی تعیین نمود. با توجه به اینكه دولت آمریكا دیوان را برای رسیدگی به این موضوع فاقد صلاحیت می دانست لذا دیوان باید ابتدا به صلاحیت خود رسیدگی می نمود و در صورت داشتن صلاحیت رسیدگی به قضیه ، در جلسات بعدی به ماهیت امر می پرداخت . در صورتی كه دیوان عدم صلاحیت خود را اعلام می كرد ، ایران مجبور بود برای طرح موضوع در دیوان، قضیه را در شورای ایكائو و براساس ماده ۸۴ معاهده شیكاگو مطرح نماید. در هر حال با توجه به استنادات ایران و قرائن و شواهد، به نظر می رسید . دیوان بین المللی دادگستری، دولت آمریكا را بدلیل ارتكاب یك عمل مخالف حقوق بین الملل به پرداخت خسارت به دولت ایران محكوم سازد. سرپرست دفتر خدمات حقوقی بین المللی در گفتگو با واحد مركزی در ۱۱ تیرماه ۱۳۷۴ گفت : « پیشنهاد پرداخت غرامت از سوی آمریكا به بازماندگان برخی قربانیان فاجعه ۱۲ تیرماه ۱۳۷۶ نوعی تلاش برای كاهش جو عمومی علیه آن كشور است آمریكا برای این كه در دادگاه صالحه مجرم شناخته نشود حاضر است غرامتی را به عنوان صدقه بپردازد تا بتواند پرونده را مسكوت گذارد… پرداخت هر گونه خسارت به بازماندگان قربانیان فاجعه سرنگون شدن براساس ایرباس ایرانی باید بر اساس نظر دیوان بین المللی لاهه باشد كه معنای این عمل ، محكوم شدن آمریكا در جنایت است» وی تصریح می كند كه دولت آمریكا خود را در برابر این دعوی از نظر حقوق سیاسی و در موقعیت مناسبی نمی بیند.
حاكمیت ملی، علاوه بر اینكه بر اینكه به هر كشور در قلمرو و سرزمین خود اختیار و اقتدارمی دهد، حق درخواست از سایر كشورها را كه تمامیت ارضی آن را محترم شمارند نیز تفویض می كند. با توجه به اینكه نو آمریكایی به آبهای سرزمینی ایران وارد و هواپیمای ایران را مورد حمله قرار داده است لذا حق حاكمیت ایران را نقض و رسیدگی به قضیه باید در دیوان مورد رسیدگی قرار گیرد. دكتر كاشانی در نامه خود به رئیس مجلس شورای اسلامی می نویسد ؛ در این دعوی نه تنها ورود خسارت مادی و معنوی به دولت ایران و بازماندگان مطرح است بلكه حیثیت كشور ما و مسائل مهم سیاسی و دفاع از حاكمیت كشور مطرح می باشد.
مردم ایران به حق انتظار دارند صدمه شدیدی كه از طریق حمله نظامی به یك هواپیمای مسافربری به حیثیت كشور ما در صحنه جهانی وارد شده است جبران گردد.
دیوان بین المللی دادگستری روز۱۲ سپتامبر ۱۹۹۴ را برای ریدگی به این دعوی تعیین نموده بود ولی یك ماه پیش از برگزاری آن با موافقت دولت ایران و دولت ایالات متحده آمریكا وقت رسیدگی به تعلیق افتاد. پس از مذاكراتی ، دو دولت توافق هایی نمودند كه در ۲۲ فوریه ۱۹۹۶ (سوم اسفند ۱۳۷۴) مصالحه نهایی امضاء شد و دعوی از دستور كار دیوان خارج گردید در این مصالحه دولت آمریكا از پذیرش مسئولیت بخاطر نقض مقررات حقوق بین الملل و تصمیم به دعوی ایران خودداری كرده ولی پذیرفته است مبلغی به خانواده های كشته شدگان این حادثه پرداخت نماید.
دكتر كاشانی در این زمینه در نامه خود به رئیس مجلس شورای اسلامی می نویسد در شرایطی كه دولت آمریكا به گونه مستمر ، دولت ایران را به دست داشتن در اقدامات تروریستی متهم میسازد چرا دفتر خدمات ، درست در هنگام طوفان تبلیغاتی آمریكا به دست داشتن ایران در این حادثه (انفجار مركز فرهنگی جامعه یهودی ) به جای پیگیری دعوی قوی و موجه دولت ایران در زمینه اقدام غیر قابل توجیه دولت آمریكا در هدف قرار دادن یك هواپیمای مسافری ، درخواست توقف رسیدگی به این دعوی را از دیوان بین المللی كرده است؟ متوقف ساختن رسیدگی به این دعوی پیش از دستیابی به هدف های آن به مصلحت كشور نبود وی درادامه نامه خود می نوسید … اعلام مسئولیت دولت آمریكا به پرداخت خسارت به دولت ایران برای جبران زیان های ، مادی و معنوی خانواده های سوگوار و شركت ایران ـ ایر می باشد این ادعاها خواه از جهت منهدم ساختن هواپیما و یا خسارت مادی و معنوی ناشی از كشته شدن سرنشینان هواپیما، متعلق به دولت ایران است. به موجب اصل ۱۳۹ قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران ، صلح دعاوی راجع به اموال عمومی و دولتی هنگامی كه طرف دعوی خارجی است باید به تصویب مجلس برسد. دفتر خدمات حقوق بین المللی چگونه به خود اجازه داده است مبلغ خسارات واقعی دولت ایران را كه باید از سوی دیوان بین المللی دادگستری با در نظر گرفتن اوضاع و احوال ویژه این حادثه و رویه های بین المللی تعیین گردد، به تصمیم خود و بدون رعایت نص صریح اصل ۱۳۹ قانون اساسی تعیین و مورد مصالحه قرار داده چنین مصالحه ای را بدون تصویب مجلس امضاء كند ؟
نتیجه
از بررسی دو حادثه ایرباس هواپیمای كره ۰۰۷ می توان نتیجه گرفت كه عواملی كه باعث انهادم این دو هواپیما شدند در موارد بسیاری مشابه اند. با این تفاوت كه هواپیمای كره بدون مجوز وارد فضای شوروی شده بود. در حالی كه هواپیمای ایران به هنگام نفجار در حریم قلمرو های خود ایران قرار داشت. نقض حاكمیت ایران در آبهای سرزمینی خود به وسیله ناو آمریكایی ونسان نكته بسیار مثبتی برای دولت ایران محسوب می شد. و شانس موفقیت آن را در دادخواست خود علیه دولت آمریكا بیشتر می كرد. موضع گیری كاملاً دوگانه و متفاوت دولت آمریكا را در این دو قضیه به وضوح می توان مشاهده نمود. در حادثه نخست ، دولت آمریكا عمل شوروی را كشتار وحشیانه پنداشت در حالی كه در حادثه دوم ، عمل ناخدای ناو جنگی ونسان را دفاع مشروع نامید. شورای ایكائو در تصمیم خود در ۶ مارس ۱۹۸۴ استفاده از نیروی مسلح برای انهادم هواپیمای كره و كشته شدن مسافرین بی گناه را محكوم و از این كه اتحاد جماهیر شوروی از همكاری با گروه تحقیق ایكائو سرباز زده بود عمیقاً اظهار تاسف كرد. متاسفانه تصمیم مشابه ای در خصوص هواپیمای ایرباس از سوی شورای ایكائو اتخاذ نگردید .
به نظر شورای ایكائو ه، هر عاملی كه موجب گردیده باشد هواپیمای مسافربری مسیر خود را تغییر داده و به فضای شوروی وارد شود ، به هر حال استفاده از سلاحی علیه آن با اصول آن و مقررات حقوق بین المللی از جمله معاهده شیكاگو و اصول انسان دوستانه مغایر است.
هر عاملی موجب انهادم دو فروند هواپیمای مسافری گردیده باشد، عمل عمدی ناخدای كشتی جنگی ، دلایل سیاسی یا غیر سیاسی انجام وظیفه خدمه كشتی در اجرای فرامین محرمانه مسئولین خود ، اشتباه محض پرتاب كننده موشك ها و توهم حمله هواپیمای سرنگون شده یا توهم جاسوس بودن هواپیمای مزبور ، این حقیقت را باید مد نظر داشت كه این دو هواپیمای مسافری به وسیله نظامیان مورد حمله قرار گرفته و منجر به كشته شدن تعداد كثیری مسافر بی گناه شده اند.
تحقیقات وسیعی از طرف ایكائو و كمیسیون هوانوردی برای یافتن علل حادث و راه های جلوگیری از حوادث مشابه صورت گرفت.
كمیسیون هوانوردی به این نتیجه رسید كه ایكائو دارای مقرراتی است كه در صورت اجرای صحیح آن ، از چنین حوادثی پیشگیری خواهد كرد. ضمیمه ۱۱ معاهده شیكاگو مقررات لازم برای تبادل اطلاعات میان مقامات كنترل كننده هواپیماهای كشوری و مسئولین هواپیماهای نظامی را دارد. و نیازی به وضع استاندارد جدید نیست . كمیسیون هوانوردی بالاخره به این نتیجه رسید كه ایكائو بیش از این نمی تواند اقدامی بنماید. بجزء اینكه از كشورهای بخواهد امكانات و تجهیزات خود را توسعه داده و تلاش نمایند از تكرار انی قبیل حوادث جلوگیری شود.
علی رغم تلاش جامعه بین الملل بخصوص ایكائو در چند دهه گذشته متاسفانه حمله به هواپیماهای مسافربری همچنان وجود دارد باید فعالانه به دنبال راه حلی بود تا از تكرار حوادث مشابه جلوگیری گردد. در نتیجه تلاش ایكائو استاندارد ها ، پیشنهادات و راهنمای عملی برای كشورها تهیه شده است. كه این حقیقت باید توجه كرد كه ایكائو به تنهایی قادر به حفظ و تضمین امنیت هوایی نیست و همكاری كلیه كشورها در این زمینه لازم و ضروری است.
اجرای تصمیمات گرفته شده از سوی شورای ایكائو برای كشورها اجباری است و از نظر سیاسی هم اهمیت خاص دارد. اگر ایكائو تصمیم جدی بگیرد كشورهایی كه مقررات ایكائو را رعایت نمی نماید مجازات كند شاید برای پیشگیری حوادث و اجرای صحیح مقررات ایكائو موثر باشد.

منبع:
عضو هيات علمي دانشكده حقوق و علوم سياسي دانشگاه علامه طباطبايي.
1- International Civil Ariation Orgnization (ICAO)
2- http:// WWW . icao. Int/cgi/goto- leb. Pl?
icao/en/leb/treaty.htm.
1- Convention Between the States Respecting International Civil Aviation, Dec. 7, 1180, T.I.A.S. no. 1591, 15U.N.T.S. 295(hereinafter Chicago Convention)at Art.3(d) Both and U.S. are parties to the Chicago convention.
2- http:// WWW . icao. Int/cgi/goto- leb. Pl?
icao/en/leb/treaty.htm.
1 ـ معاهده شيكاگو ماده 50 (الف )
2 ـ براي اطلاعات بيشتر دراين زمينه به كتاب زير مراجعه نماييد.
T. Buergenthal, Law - Making in the International Civil Organization , N, Y :
Syracuse University Press (1969).
1 ـ كميسيون هوانوردي (The Air Navigation Commission) مطابق ماده 56 معاهده شيكاگو 15 عضو دارد كه به امور فني هواپيمايي كشوري مي پردازد.
2 ـ كميته حمل و نقل هوايي (The Air Transport Committee) كه در ماده (54) (د) ذكر شده است 12 عضو دارد و به امور اقتصادي هواپيمايي كشوري مي پردازد.
3 ـ The Committee on Joint Supprt of Air Navigation Services كه در اجراي ماده 37 معاهده شيكاگو و با اولين قطعنامه مجمع ايكائو تاسيس شده است، شورا را در امور فني و مالي براي كشورهايي كه نيازمند كمك هستند ياري مي نمايد.
1- ICAC, International Standards and Recommended Practices: Aircraft Accident Investigation, Annex 13 to the Convention on Civil Aviation, 7 th ed. May 1988.
1 ـ ماده 84 معاهده شيكاگو ـ (حمل اختلافات ) هرگاه در مورد تفسير و تاويل يا اجراي اين معاهده و ضمائم آن اختلافي بين دو يا چند كشور عضو پيمان پيش آيد هيچيك از اعضا شورا در اختلافي كه به شورا رجوع گرديده و خود در آن دخيل مي باشند حق دادن راي در آن مورد نخواهد داشت. هر يك از كشورهاي عضو پيمان مي تواند با رعايت ماده 85 از تصميم شورا به يك محكمه داوري كه مورد موافقت طرف هاي ديگر اختلاف قرار گرفته باشد يا به ديوان بين المللي شكايت نمايد . اين قبيل دادخواست بايد در ظرف شصت روز پس از وصول اخطاريه مربوطه به تصميم شورا به شورا ابلاغ گردد.
ماده 85 ـ (جريانات و اصول داوري ) هرگاه يكي از كشورهاي عضو پيمان كه در اختلافي ذيمدخل بوده و تصميم شورا در آن مورد تحت واخواهي مي باشد حكم ديوان داوري بين المللي را قبول ننمايد و كشورهاي عضو پيمان كه در آن اختلاف سهيم مي باشند نسبت به انتخاب محكمه داوري توافق نظر حاصل ننمايند هر يك از كشورهاي مزبور بايد يكنفر داور نامزد نمايد كه آن داوران يكنفر را به عنوان سرداور تعيين كنند. هرگاه يكي از كشورهاي طرف اختلاف در ظرف سه ماه از تاريخ دادخواست از تعيين داور خودداري نمايد رئيس شورا از بين صورت اشخاص صلاحيت دار و موجود كه در دسترس شورا مي باشد يكنفر از طرف كشور بعنوان داور نامزد خواهد نمود.
هرگاه داوران در ظرف مدت سي روز توافق در تعيين يكنفر سرداور حاصل ننمودند رئس شورا از بين اشخاص فوق الذكر يكنفر را بعنوان سرداور معين خواهد كرد.
داوران و سرداور مورد بحث سپس مشتركاً يك محكمه داوري تشكيل خواهند داد. محكمه داوري كه تحت اين ماده و ماده قبل تشكيل ميگردد خود ترتيب كار خود را داده و تصميمات خود را با اكثريت آراء اتخاذ خواهد نمود مشروط بر اينكه شورا در هر مورد كه به نظر وي تاخير زياد در كار روي داده باشد بتواند به مسائل مربوط به طرز عمل محكمه رسيدگي و درباره آن تصميم مقتضي اتخاذ نمايد.
1 - (1983) 22 In'l Leg Mat. 1157.
2 - Ibid , 1152.
3 - ICAO Assembly Resolution, A 24, in Dec. 9414, at 22.
1 - (1983), 22 Int,1Leg. Mat. 1199-1220.
2 - for the ICAO report see: the Report of ICAO Fact Finding Investigation, December 1983 (hereinafter cited as ICAO report For ICAO Council decision see C- Min. 110/17.
3 - for a description of the search, see ICAO report, 33 - 35.
1 - C - WP / 7809, P .4.
1 - ICAO report, Loc. Cit. at2.
2 - A 25- WP/10.
1 ـ ماده 51 منشور سازمان ملل متحد : " در صورت وقوع حمله مسلحانه عليه يك عضو سازمان ملل متحد تا زماني كه شوراي امنيت اقدامات لازم براي حفظ صلح و امنيت بين المللي را بعمل آورد هيچ يك از مقررات اين منشور به حق ذاتي دفاع از خود، خواه فردي يا دسته جمعي لطمه اي وارد نخواهد كرد. اعضاي بايد اقداماتي را كه در اعمال اين حق دفاع از خود به عمل مي آورند فوراً به شوراي امنيت گزارش دهند. اين اقدامات به هيچ وجه به اختيار و مسئوليتي كه شوراي امنيت بر طبق اين منشور دارد و به موجب آن براي حفظ و اعاده صلح و امنيت بين المللي و در هر موقع كه ضروري تشخيص دهد اقدام لازم به عمل خواهدآورد تاثيري نخواهد داشت."
1 ـ ماده 94 ـ معاهده شيكاگو :
الف ـ هر اصلاح پيشنهادي درباره اين پيمان از طرف دو سوم اعضا مجمع عمومي به تصويب رسيده باشد و سپس در مورد كشورهايي كه با اين اصلاحات موافقت نموده باشند موقعي به مورد اجرا گذارده خواهد شد كه توسط عده اي از كشورهاي عضو پيمان كه از طرف مجمع عمومي تعيين مي شوند به تصويب رسيده باشد. تعداد كشورهايي كه بدين منظور از طرف مجمع تعيين مي شوند نبايد كمتر از دو سوم مجموع كشورهاي عضو پيمان باشد.
ب ـ هرگاه بنظر مجمع اصلاحات پيشنهادي از نوعي باشد كه اتخاذ اين اقدام در مورد آن موجه بنظر رسد مجمع مي تواند در قطعنامه خود كه اجراي آن اصلاحات را توصيه نموده مقرر مي دارد به اينكه هر كشوري كه در ظرف مدت معيني پس از تنفيذ اصلاحات مزبور با آن موافقت ننمايد بايد از عضويت سازمان و شركت در اين پيمان بركنار شود.
1 - see Ruwantissa I.R. Abeyratne, Aviation Security, Legal and Regulatrory Aspects, Ashgate Publishing, 1998, at P. 288.
1 ـ ماده 3 معاهده شيكاگو هواپيماي كشوري را تعريف مي كند، مطابق آن :
الف ـ اين پيمان فقط به هواپيماهاي كشوري تعلق مي گيرد به هواپيماهاي دولتي ارتباطي ندارد.
ب ـ هواپيماهايي كه در سرويس ارتش گمرك و شهرباني بكار مي روند جزء هواپيماهاي دولتي محسوب مي گردند.
ج ـ هيچيك از هواپيماهاي دولتي كشورهاي عضو پيمان حق ندارد بدون تحصيل اجازه از طريق عقد قرارداد و غيره و با رعايت مفاد و شرايط آن برفراز خاك كشور ديگر پرواز كند و يا در آن فرود آيد.
د ـ كشورهاي عضو پيمان تعهد مي نمايند كه در موقع مقررات جهت هواپيماهاي دولتي خود توجه لازم به امر بي خطري و جلوگيري از مخاطرات هوايي هواپيماهاي كشوري مبذول دارند.
1 - U.S. Department of Defense Investigation Report ؛ Formal Investigation into the Circumstances Surrounding the Downing of Iran Air Flight 655 on July3, 1988- APP. E to the ICAO Report, at E - 42 (DOD Report 28 July 1988)
2- Appendix to C- WP/8708 Report of ICAO
Fact - Finding Investigation November 1988 at A - 12 (herenafter ICAO Investigation Report) at P. 2.
3 - ICAO Investigation Report, Loc. Cit at p. 24 and DOD Report at E17.
1 - ICAO Investigation Report, Loc. Cit at p. 23.
2 - Ibid
3 - Ibid at 19 .
4 - DOD Report, Loc. Cit at E- 37.
5 - Ibid at E - 42.
گزارش سازمان هواپيمايي كشوري به شماره 88 ـ 12/724 IR 655 .
2 - C - Min 1988/2 27/7/88 , Extraordinary Session the ICAO Council at PP.9-10.
1 - ICAO Investigation Report, Loc. Cit at p . 4.
2 - Ibid at 4.
3 - ICAO Investigation Standard and Recommended Practices: Air Traffic Services Annex 11 to the Cinvention on Civil Aiation, 9th ed , July 1990, para. 2.15.1.
1 - Ibid para 2.15.3.1.
2 - Ret: Pres AK/144 20 Nov. 1987 and AN 13/403 18 Nov. 1987.
3 ـ ماده 53 معاهده شيكاگو هر كشور درعضو پيمان مي تواند در مذاكرات شورا و كميسيون هاي آن نسبت به مسئله اي كه مخصوصاً در منافع كشور تاثير دارد شركت نمايد بدون اينكه حق دادن راي در آن مذاكرات را داشته باشد هر عضو كه در مسئله متنازع فيهي ذينفع باشد و آن موضوع در شورا مورد رسيدگي قرار گيرد حق دادن راي نخواهند داشت.
4 - C- Min 125/12 125 th Session of the Council at PP. 4 - 7.
1 - Ibid. at PP. 10 - 11.
2 - For example the Representive of Czechslovakia, see C-Min. 125/13 125 th Session of the ICAO Council.
1 - 9680 -C/1014 Council Extraordinary Session, 20 August 1973 and 80 th Session 1 October - 13 December, 1973, Montreal؛ (1980) 22 Int'l Leg Mat 1157.
2 ـ نماينده دولت جمهوري اسلامي ايران در سخنراني خود عدم رضايت خود را گزارش كميسيون هوانوردي بدليل ناقص بودن آن اعلام داشت. مراجعه شود به : C- WP/8821
3 - C-DEC 126/20 20.3.89.
1 - C - Min. 125/12, 125 th Session of ICAO Council at P . 8.
2 - Aerial Incident of July, 1988 (Iran v. U.S) 28 I.L.M 843(1989).
3 - Convention for the Suppression of Unlawful Acts Against the Safety of Civil Aviation (Sabotage), September.23, 1971,24 U.S.T. 564, T.I.A.S No. 7570 I.L.M. 1151(1971) Both Iran and the United States are parties.
گزارش سازمان هواپيمايي كشوري 88 به شماره ـ 1 ـ 12/724 IR655 ص 5.
1 ـ به بحث در خصوص دقاع مشروع نگاه كنيد به مقاله مولف در :
M.Jabbari-Ghrabagh, Self -Defense in International Law: Aspects of IR 656 Tragedy the Iranian Journal of International Affairs, Vol VII, No. 1 Spring 1995, 119-155.
2 - (Latin) Done as a of matter of favour . An exgratia payment is payment is one not required to made by a legal duty. Oxford Dictionary of Law, Third Edition.
3 - ABC News transcript 2898 at P.5.
1 - Department of State Bulletin - September 1988 at P .39.
2 - See; C.A.Morgan, The Downing of Korean Air Lines Flight 007 1985, Y.J.Int'l. at 218.
3 - See Dos report, Los. Cit. at E. 46.
4 - See Dos Bulletin 1988 at P.38.
1 - See R.W.Johnson. Shootdown the Verdict on 007 London: Chatto and Windus, 1986 at P. 181.
2 - See DOS Bulletin 1983.
3 - See DOS Bulletin, September. 1988 at P.39.
4 - See D.A.Ewing The Downing of Iran Flight 655, Highlighting the Need for International Adjudication of Damages, spring 1990, Suffolk Tran .L.J. 656 at P.685.
1 ـ نامه دكتر محمود كاشاني استاد دانشكده حقوق دانشگاه شهيد بهشتي به آقاي ناطق نوري رئيس مجلس شوراي اسلامي در تاريخ 5 ارديبهشت 1375 ، چاپ شده در ماهنامه گزارش تحت عنوان مصالحه عادلانه يا…؟ شماره 64 خرداد 1375 صص 23 ـ 19.
1 ـ آنتونيوكاسسه ، حقوق بين الملل در جهاني نامتحد ، ترجمه مرتضي كلانتريان ، دفتر خدمات حقوقي بين الملل جمهوري اسلامي ايران ، چاپ اول 1370 ص 167.

دكتر منصور جباري قره باغ
سايت قوانين


نام
پست الکترونيک
پيام شما