آمار بازدید سایت
کاربران آنلاين: ۱
بازديد امروز: ۳۶
بازديد روز قبل: ۴۱۳
بازديد هفته: ۳۰۴۰
بازديد ماه: ۶۷۹۰
بازديد کل: ۶۲۸۱۶۳۱
آي پي: ۱۹۲.۱۶۸.۰.۱۸۷
بانك موضوعات پژوهشي > سياسي و امنيتي > ۱۳۹۴/۰۳/۰۷
۲۵۸ بازدید
 
   

بازخوانی پرونده دستگاه سرکوب رژیم پهلوی درباره ساواک


«مارک گازیوروسکی» استاد علوم سیاسی دانشگاه لوئیزیانای آمریکا در کتابی با عنوان «سیاست خارجی آمریکا و شاه»، ماهیت رژیم شاه را از جهات مختلف بررسی کرده و در بخش مستقلی به بررسی سیاست سرکوب در ایران عصر پهلوی و نقش مستقیم ساواک در این عملیات پرداخته است. با هم، این بخش از کتاب او را که با عنوان «دستگاه سرکوب» متمایز شده است مطالعه می کنیم.
دستگاه سرکوب
رشد سریع طبقه متوسط امروزی ایران و تا حد کمتری طبقه کارگر صنعتی و طبقه پایین شهری آن، توانایی این گروه ها را برای درگیری در فعالیت جمعی سیاسی افزود و بنابراین آنها را در مقابل دولت بسیار قدرتمندتر ساخت. از آنجا که قدرت گروه، خودمختاری دولت را محدود می کند، این دگرگونی های ساختار اجتماعی در صورتی که عوامل دیگر دخالت نکرده بودند پایه های خودمختاری دولت را سست می کرد. در این رابطه ۲ عامل دیگر دخالت کردند: یکی روابط دست نشاندگی ایران و آمریکا، دیگری درآمد فراوانی که از صادرات فزاینده نفت نصیب دولت می شد. این عوامل ساختاری برونزا با تضعیف مستقیم گروه های عمده مخالف و با تقویت ابزار سرکوب و نهادهای یارگیری دولت و مکانیزم هایی که از توان های خودمختاری افزای دولت بودند، خودمختاری دولت را بسیار افزودند. دستگاه سرکوب کارآمدترین توانایی خودمختاری افزای دولت و در نتیجه ستون عمده نگهدارنده رژیم شاه بود. دستگاه سرکوب ۴ جزء سازنده اصلی داشت: ساواک، پلیس، ژاندارمری و نیروهای مسلح. به علاوه، شاه یک سازمان کوچک رازدار به نام «بازرسی شاهنشاهی» داشت تا بر کارهای نیروهای امنیتی و دیگر ارگان های دولتی نظارت کند. گاهی هم هیأت های ویژه چندجانبه ای برای انجام مأموریت های ویژه تشکیل می شدند. دستگاه سرکوب با قادر ساختن دولت به تضعیف سازمان های سیاسی مخالف و با ایجاد جوی از ترس که بسیاری از ایرانیان را از درگیری در فعالیت سیاسی بازمی داشت، خودمختاری دولت را بالا برد. دستگاه سرکوب بویژه برای بالا بردن خودمختاری دولت در برابر این گروه ها خدمت می کرد. ساواک به مراتب مهم ترین و کارآمدترین جزء دستگاه سرکوب بود. با اینکه پرسنل آن در آغاز عمدتاً از نیروهای مسلح و پلیس برکشیده شده بودند، بزودی رویه های عضوگیری نیرومندی برقرار کرد که آن را قادر ساخت از مجموعه رو به ازدیاد تحصیلکردگان ایرانی، پرتوان ترین اعضا را جذب کند. چون سطح آموزش و توانایی های فنی آن افزایش یافت، قدرت آن روز به روز بیشتر بر توانایی اش در استفاده از فنون جدید اطلاعاتی از قبیل مراقبت الکترونیک، پرونده های زندگی نگاشتی کامپیوتری، روش های تحلیلی پیشرفته و عملیات پیچیده تحریک و تبلیغ متکی شد. با این همه، ساواک با شکنجه و اعدام روزمره مخالفان شاه و آفریدن جو ترس و ارعاب در میان مخالفان، تصویر بسیار ددمنشانه ای از خود ایجاد کرد.
تعداد پرسنل تمام وقت ساواک از تقریباً
۲۴۰۰-۲۰۰۰ نفر در اوایل ۱۹۶۰ به ۱۰۰۰۰-۷۰۰۰ نفر در اواخر ۱۹۷۰ افزایش یافت. به علاوه ساواک تعداد زیادی خبرچین و گردن کلفت پاره وقت داشت که در اواخر ۱۹۷۰ شاید به ۳۰-۲۰ هزار تن می رسیدند. ساواک ابتدا در ۸ اداره کل سازمان یافته بود: یک بخش اداری شامل سرپرست ساواک و همکاران نزدیک او، اداره کل عملیات خارجی که فعالیت های مخفی و گردآوری اطلاعات ساواک در خارج از کشور را اداره می کرد، اداره امنیت داخلی، اداره امنیت سازمانی که مسؤول امنیت عملیات و کارکنان ساواک بود، اداره خدمات فنی، اداره تدارکات و پشتیبانی، اداره تحلیل و توزیع اطلاعات خارجی و اداره ضداطلاعات. پس از آن ۲ اداره کل دیگر هم اضافه شدند: اداره آموزش که در نیمه ۱۹۶۰ مسؤولیت اصلی تربیت کارکنان ساواک را به عهده داشت و اداره مرکز اسناد که پرونده های زندگی نگاشتی بسیاری از شهروندان ایرانی را نگهداری می کرد. ساواک ۵ شاخه عملیاتی نیز در تهران و یک شاخه عملیاتی در هر استان داشت. این شاخه ها بیشتر فعالیت های گردآوری اطلاعات و سرکوب ساواک را در حوزه مأموریت خود انجام می دادند.
اداره امنیت داخلی ساواک (که اداره سوم هم نامیده می شد) مهم ترین جزء کل دستگاه سرکوب بود. تقریباً ۱۰ درصد پرسنل منظم سازمان را در اختیار داشت و به ۵ بخش تقسیم می شد. نخستین بخش، تحقیقات و عملیات درباره چند گروه و سازمان کلیدی مخالف را بر عهده داشت: حزب توده، جبهه ملی و احزاب مربوط به آن، دانشجویان و ایرانیان خارج از کشور، اقلیت های کرد و بلوچ و روحانیت. بیشتر سرکوبی که در این دوره انجام شد کار این بخش بود. بخش دوم روی افکار عمومی و نهادهای همگانی کار می کرد، شامل مطبوعات، عشایر، سازمان های کارگری و دهقانی، احزاب سیاسی وابسته به دولت، مدارس و دانشگاه ها و دستگاه های دولتی. این بخش اگرچه تا اندازه ای فعالیت های عملیاتی داشت کارکرد اصلی اش گردآوری اطلاعات درباره این نهادها و اعضای آنها بود. بخش سوم اسناد بخش امنیت داخلی را نگهداری می کرد. بخش چهارم مسؤول فعالیت های ویژه ای چون سانسور، ترویج افکار، آموزش و عملیات ویژه و مسائل حقوقی از قبیل بازجویی بود. اداره امنیت داخلی ۴ زندان را نیز اداره می کرد از جمله زندان معروف باغ مهران که گفته می شود دارای اتاق های شکنجه و حیاط اعدام بود (زندان اوین هم که به همین اندازه معروف بود به وسیله اداره ضداطلاعات اداره می شد).
اداره امنیت داخلی با سایر ادارات ساواک، با شاخه های عملیاتی ساواک و گاه با پلیس، ژاندارمری و واحدهایی از نیروهای مسلح همکاری نزدیک داشت. بخش های اول و دوم آن برای گردآوری اطلاعات درباره گروه ها و نهادهای مربوط به خود و عملیات علیه آنها روی همکاری با شاخه های عملیاتی ساواک و شبکه های گسترده خبرچینان محلی آنها تکیه شدید داشتند. این اداره همچنین برای کسب اطلاعات درباره دانشجویان و ایرانیان دیگری که در خارج زندگی می کردند و مراقبت درباره سازمان های سیاسی ایران که در خارج فعالیت می کردند و کسب اطلاعات درباره ایرانیان برای استفاده پس از بازگشت آنها، به اداره های عملیات و اطلاعات خارجی اتکای فراوان داشت. به همین نحو، مرکز اسناد به عنوان منبع اطلاعات درباره چهره های مخالف ارزش قابل توجهی داشت و اداره ضداطلاعات، اطلاعاتی درباره تماس بین گروه های مخالف داخلی و سازمان های خارجی تهیه می کرد. اداره خدمات فنی دارای گروه مراقبتی بود که مکالمات تلفنی را کنترل می کرد و انواع دیگر مراقبت را برای اداره امنیت داخلی انجام می داد. همچنین انواع تجهیزات پیشرفته از جمله تجهیزات ارتباطی و مراقبتی برای این اداره تأمین می کرد. اداره امنیت داخلی ساواک با پلیس، ژاندارمری و واحدهای نیروهای مسلح نیز مبادله اطلاعات و عملیات مشترک داشت. برجسته ترین مورد اینگونه همکاری کمیته مشترک ضدخرابکاری پلیس - ساواک بود که در ۱۹۷۰ برای عملیات مشترک علیه گروه های چریکی ایران برپا شد.
با اینکه ساواک ابزار عمده سرکوب بود، پلیس، ژاندارمری، نیروهای مسلح و بازرسی شاهنشاهی نیز هر یک نقشی مهم بازی می کردند. پلیس که در نیمه ۱۹۷۰ حدود ۲۶ هزار نفر توان داشت منحصراً در مناطق شهری کار می کرد و عمدتاً در جهت اِعمال روزمره قانون فعالیت داشت اما اغلب برای توقیف مخالفان یا در هم شکستن راهپیمایی ها و گردهمایی ها و بیشتر در کنار ساواک یا واحدهای ارتشی فراخوانده می شد. ژاندارمری که در نیمه ۱۹۷۰ حدود ۷۰ هزار نفر پرسنل داشت، همتای پلیس در مناطق غیرشهری بود. علاوه بر وظایف اِعمال روزمره ای قانون، از مرزهای ایران مراقبت می کرد، شورش های عشایر را سرکوب می کرد و علیه گروه های چریکی که در مناطق روستایی عمل می کردند دست به عملیات می زد.
با اینکه کانون اصلی فعالیت نیروهای مسلح در نیمه ۱۹۵۰ از حفظ امنیت داخلی به بازداری و دفاع علیه تهاجم خارجی تبدیل شده بود، در ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ از واحدهای ارتش گاه برای در هم شکستن تظاهرات همگانی استفاده می شد که برجسته ترین مورد آن ژوئن ۱۹۶۳[خرداد ۴۲] و سال ۱۹۷۸[۱۳۵۷] بود. ارتش واحدهای ضداطلاعات نیز تشکیل داده بود هر چند این واحدها عمدتاً به قصد استفاده در صورت تهاجم شوروی یا عراق تشکیل شده بودند. افزون بر این، نیروهای مسلح دارای یک واحد اطلاعاتی کارآمد بود، ژاندارمری نیز یک واحد کوچک اطلاعاتی داشت. با اینکه دستگاه اطلاعاتی ارتش عمدتاً با وظایف جنگی ارتش سر و کار داشت و نه ناآرامی داخلی، یکی از وظایف اصلی آن مراقبت درباره ناآرامی و خرابکاری در ارتش بود. واحد اطلاعاتی ژاندارمری ناآرامی های عشایر را مراقبت می کرد و با ساواک علیه گروه های چریکی مناطق روستایی فعالیت داشت.  بازرسی شاهنشاهی سازمان مستقلی بود که سایر سازمان های امنیتی و به طور کلی ارگان های دولتی را مراقبت می کرد. این سازمان که ابتدا در ۱۹۵۸ تشکیل شد و در اواخر ۱۹۶۰ دوباره جان گرفت کادر محدودی داشت و سرپرست آن منحصراً به شاه گزارش می داد. وظیفه اصلی آن جلوگیری از توطئه مقامات بالای سایر دستگاه های امنیتی علیه شاه بود که در اواخر ۱۹۵۰ و اوایل ۱۹۶۰ مکرراً رخ داد. در میانه ۱۹۶۰ شاه تبدیل بازرسی شاهنشاهی را به یک ارگان مراقبتی درباره فساد و حسن انجام وظیفه مقام های دولت آغاز کرد.
بیشتر سرکوبی که نیروهای امنیتی اعمال می کردند، بسیار ساده و در عین حال بسیار ددمنشانه بود. همه سازمان های مخالف غیرقانونی و در نتیجه ناچار به فعالیت مخفی بودند؛ رهبرانشان مکرراً بازداشت می شدند و تلاش های گهگاه آنها برای برگزاری گردهمایی ها یا راهپیمایی های همگانی اغلب به بازداشت های دسته جمعی و خونریزی می انجامید. نیروهای امنیتی در انتخابات نیز برای جلوگیری از دستیابی سازمان های مخالف به کرسی های مجلس دخالت می کردند. بویژه با گروه های مخالف مسلح - چریک ها و گردهمایی عشایر شورشی - ددمنشانه رفتار می شد. سازمان های توده ای از قبیل اتحادیه های کارگری و گروه های دانشجویی قویاً دستخوش رخنه ساواک و رهبرانشان به طور منظم زیر فشار بودند. روشنفکران، هنرمندان و روحانیانی که از حکومت انتقاد می کردند آزار می دیدند و اغلب بازداشت می شدند. سانسور شدیداً اعمال می شد. سانسورچیان در وزارت اطلاعات و وزارت فرهنگ و هنر همه کتاب ها و مقاله ها را پیش از انتشار بازبینی می کردند و روزنامه ها و بنگاه های انتشاراتی که مطالب نامناسب منتشر می کردند، اغلب دچار دردسر یا ناچار به تعطیل می شدند.
چون در اوایل ۱۹۷۰ گروه های چریکی فعال تر شدند، سرکوب شدیدتر شد. تخمین ها درباره تعداد زندانیان سیاسی ایران در نیمه ۱۹۷۰ از دست کم ۳ هزار به قول خود شاه تا یکصد هزار- چنانکه بعضی گروه های مخالف می گفتند- نوسان دارد. اگر حتی تعداد واقعی را ۳ هزار نفر قبول کنیم، همین هم برای کشوری که جمعیتی کمتر از ۳۵ میلیون داشت، بسیار زیاد بود. بسیاری از این زندانیان طبق قوانین مبهمی نگهداری می شدند که به دولت اجازه می داد افراد را به جرائم اکیداً سیاسی از قبیل تعلق به سازمانی مخالف سلطنت یا هواداری از «مرام اشتراکی» توقیف کند. به علاوه، طبق این قوانین ساواک مجاز بود اقدام به توقیف افراد کند و در محاکمه پس از آنکه به طور غیرعلنی انجام می شد، به عنوان تنها بازپرس عمل کند. متهمان این دادرسی ها پیش از محاکمه ممنوع الملاقات نگه داشته می شدند، دسترسی به مشاوره قضایی، حق احضار شاهد و مقابله با شاهدهای دادستانی را نداشتند. در یک بررسی از اینگونه محاکمه ها، عفو بین الملل نتوانست حتی یک مورد بیابد که در آن متهم تبرئه شده باشد.
در ۱۹۷۰ گزارش های متعددی درباره شکنجه منتشر شد. تعداد زیاد این گزارش ها و شواهد غیرقابل انکاری که با بسیاری از آنها همراه بود، دلالت بر کاربرد وسیع شکنجه می کند. بین ۱۹۷۲ و ۱۹۷۶ دست کم ۳۰۰ ایرانی پس از محاکمه در دادگاه های نظامی که معمولاً رسیدگی به جرائم سیاسی را بر عهده داشتند، اعدام شدند. بسیاری دیگر از ایرانیان در برخورد مسلحانه با نیروهای امنیتی کشته شدند، «حین اقدام به فرار هدف گلوله قرار گرفتند»، زیر شکنجه مردند، یا به سادگی ناپدید شدند. در ۱۹۷۰ حتی گزارش هایی آشکار شد که جوخه های ترور ساواک در پی ایرانیانی هستند که در تبعید در اروپا و آمریکا به سر می برند. بیشتر این سرکوب متوجه گروه های چریکی بود اما چهره هایی از قبیل هدایت الله متین دفتری، عبدالکریم لاهیجی، مهدی بازرگان و آیت الله سیدمحمود طالقانی نیز بازداشت شده، مورد ضرب و شتم قرار گرفته یا شکنجه می شدند؛ روشنفکران و نویسندگان برجسته ای چون جلال آل احمد، صمد بهرنگی، بهروز دهقانی، خسرو گلسرخی و رضا براهنی شکنجه یا کشته شدند. حتی تیمور بختیار، نخستین رئیس ساواک را نیروهای امنیتی به قتل رساندند. عفو بین الملل در ۱۹۷۵ اعلام کرد: «هیچ کشوری در جهان سابقه ای بدتر از ایران در زمینه حقوق بشر ندارد».
با اینکه نیروهای امنیتی ایران در دهه های ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ به خاطر این اقدام های ددمنشانه بدآوازه بودند، روش های خیلی نرم تری هم به کار می گرفتند که اغلب حتی کاراتر هم بود. از پرونده های زندگی نگاشتی گسترده اداره مراکز اسناد به طور روزمره برای بررسی درخواست های گذرنامه و استخدام در سازمان های دولتی و بسیاری از موسسات خصوصی استفاده می شد. به این ترتیب از مسافرت نیروهای مخالف یا استخدام آنان جلوگیری می شد و ترس محروم شدن از گذرنامه یا استخدام، بسیاری از دیگر ناراضیان ایران را از وارد شدن در فعالیت سیاسی بازمی داشت. نیروهای امنیتی از فنون تبلیغاتی پیچیده ای نیز استفاده می کردند. مثلاً شایع بود که کتاب رضا براهنی، آدمخواران تاجدار که گزارش گسترده ای از قساوت های ساواک می دهد، در واقع به تشویق ساواک نوشته شد تا ترس را در میان مخالفان بگستراند. این می تواند راست باشد یا نباشد و چه بسا ساواک این شایعه ها را برای سلب اعتبار از براهنی دامن زده باشد. هر یک از این دو حالت نشان می دهد ساواک در استفاده از تبلیغات سیاه کاملاً پیچیده عمل می کرد. شایعات، اگر هم راست نباشد، نشان می دهد ساواک شهرتی بسیار ترس آور برای خود تثبیت کرده بود. ساواک عملیات تحریکی پیچیده ای هم به قصد گسترش ترس و سردرگمی در میان مخالفان انجام می داد. پرداخته ترین نوع این عملیات آفریدن گروه های مخالف «کنترل شده»، از جمله گروه های دانشجویی، گروه های بحث سیاسی و حتی هسته های «ساختگی» حزب توده بود. ساواک از این سازمان ها برای شناسایی و کنترل عناصر مخالف و تحریک اعضای گروه های مخالف به اجرای اعمالی که به خاطر آن می شد به طور قانونی آنها را بازداشت کرد استفاده می کرد. بد نیست یکی از این عملیات ها را به عنوان نمونه ای از مهارت ساواک در اجرای عملیات سیاسی مخفی مفصل تر توصیف کنیم. تیمور بختیار در ۱۹۶۱ از سرپرستی ساواک برکنار و سرانجام در عراق مستقر شد و آنجا شروع به تأسیس یک شبکه فعالیت سیاسی برای برانداختن شاه کرد. بنا به یکی از گزارش ها ساواک توانست بیش از ۱۰۰ مأمور در این شبکه رخنه دهد که بسیاری از آنها را بختیار در مناصب کلیدی گمارده بود. این ماموران وانمود می کردند شبکه گسترده ای از هسته ها را تشکیل داده اند و ساواک حتی یک آتش سوزی و ترور ساختگی در تهران ترتیب داد تا بختیار را قانع کند شبکه اش وسیع و فعال است. آگوست ۱۹۷۰ درست هنگامی که بختیار تدارک راه انداختن شورشی علیه شاه را می دید، ساواک ۳ مأمور دیگر را واداشت در پوشش دانشجو هواپیمایی را ربوده و به بغداد ببرند. بختیار با این «دانشجویان» تماس برقرار کرد و آنان را با خود به شکار برد که در آنجا وی را به قتل رساندند. آنگاه ساواک بسیاری از اعضای واقعی شبکه بختیار را دستگیر کرد که بنا به گزارش ها شامل اعضای بالای حزب توده و اعضای کنفدراسیون دانشجویان ایرانی بودند.
-------------------------------------
منبع: مارک. ج. گازیوروسکی، سیاست خارجی آمریکا و شاه، ترجمه: فریدون فاطمی، نشر مرکز، ۱۳۷۱، صص ۲۵۷ تا ۲۶۷



منبع:
روزنامه وطن امروز - چهارشنبه - 6/3/1394/س


نام
پست الکترونيک
پيام شما