آمار بازدید سایت
کاربران آنلاين: ۲
بازديد امروز: ۳۶
بازديد روز قبل: ۴۱۳
بازديد هفته: ۳۰۴۰
بازديد ماه: ۶۷۹۰
بازديد کل: ۶۲۸۱۶۳۱
آي پي: ۱۹۲.۱۶۸.۰.۱۸۷
بانك موضوعات پژوهشي > سياسي و امنيتي > ۱۳۹۲/۰۶/۲۰
۳۰۷ بازدید
 
   

آفتی به نام «پان تركیسم»


تأسیس جمهوری تركیه برای بسیاری از روشنفكران، نخبگان سیاسی و دولتمردان ایرانی نویدبخش آغاز عصری نوین در مناسبات ایران و جانشین امپراتوری عثمانی بود. احساسات دوستانه توده مردم ایران نسبت به مصطفی كمال پاشا و نیروی نظامی تحت فرماندهی وی به عنوان مجموعه ای سیاسی و نظامی كه برای نجات سرزمین های اسلامی در برابر یورش كافران یونانی و به ویژه در مقابل نقشه های امپریالیستی انگلیس ها ایستاده بودند ، با نوعی خوش بینی نخبگان ایرانی نسبت به ماهیت جمهوری تركیه پیوند خورده بود. نخبگان ایرانی كه آشكارا شكست سیاست توسعه طلبانه سلاطین سنی مذهب عثمانی و به ویژه عبدالحمید دوم را در زیر لوای اتحاد اسلام و ناكامی ناشی از سیاست ترك گرایی همراه با اتحاد اسلام «ترك های جوان» و «كمیته اتحاد و ترقی» و فروپاشی امپراتوری عثمانی در نتیجه این سیاست ها را نظاره گر بودند، امید داشتند كه رهبران تركیه جدید با درك درست از اشتباهات گذشته از اتخاذ هرگونه سیاست توسعه طلبانه و خصمانه علیه ایران پرهیز نمایند. در راستای چنین دیدگاهی نخبگان سیاسی و فكری ایران بر این باور بودند كه دولت تركیه از تلاش برای اعمال نفوذ در ایران در زیر عنوان های مذهبی و زبانی و نژادی دست برداشته، از آلت دست قرار دادن عشایر مرزی و به ویژه كردها علیه ایران خودداری كرده و از تجاوز به خاك ایران كه رویه همیشگی عثمانی ها به ویژه در سال های پایانی امپراتوری عثمانی بود، برحذر باشد. اما این خوش بینی ها دیری نپایید و سیاستمداران ایرانی خیلی زود دریافتند، نه تنها دولت تركیه سیاست های توسعه طلبانه و ضدایرانی امپراتوری عثمانی را به ارث برده است، بلكه ابعاد این سیاست ها را گسترش می دهد. وجه بارز سیاست های خصمانه دولت تركیه علیه ایران، تلاش برای ترویج اندیشه «پان تركیسم» در ایران و به ویژه در آذربایجان بود. ترویج «پان تركیسم» در ایران، نشانه ای از تلاش تركیه برای تجزیه و انفكاك آذربایجان از ایران بود؛ و از سیاست خصمانه دولت تركیه علیه ایران و برنامه این دولت برای ایجاد آشوب و بلوا در ایران خبر می داد؛ سیاستی كه افزون بر وجه فرهنگی و تبلیغی اش، با ایجاد آشوب در مرزهای ایران و نیز تجاوزهای نظامی برای تصرف مناطق مرزی ایران همراه گردید.
«پان تركیسم» پیش از این كه به عنوان یك ابزار سیاسی مورد استفاده دولت های عثمانی و تركیه قرار بگیرد، به صورت پدیده ای برای دفاع از هویت ترك ها در مناطق ترك نشین روسیه تزاری در مقابل نیروی مهاجم روسیه شكل گرفت. نطفه «پان تركیسم» در تاتارستان و سپس آسیای مركزی به وسیله روشنفكران تاتار كه در صدد دست یافتن به جایگاهی مناسب در روسیه البته نه با ادغام در هویت روسی بلكه با تأكید بر هویت متمایز تركی بودند، شكل گرفت. در كنار این رویداد، اروپایی ها نیز دست به كار شدند و تلاش كردند ابعاد گوناگون هویت تركی را برای ترك تبارها در عثمانی و روسیه عرضه نمایند. یك انگلیسی به نام «آرتور لوملی دیوید» در سال ۱۸۳۲ (۱۲۴۸ قمری) كتابی به عنوان «دستور زبان تركی» در لندن به چاپ می رساند. این كتاب تأثیر چشمگیری در گسترش آگاهی به هویت تركی بر جای گذاشت. در سال ۱۸۹۶ (۱۳۱۴ قمری) یك یهودی فرانسوی به نام «لئون كاهون» كتابی به عنوان مقدمه ای بر تاریخ آسیا در فرانسه منتشر كرد. این كتاب با تأكید بر تاریخ پیش از اسلام ترك ها، تأثیر بسزایی در پدید آمدن پان تركیسم گذاشت. تأكید بر هویت تركی در میان تاتارهای روسیه و تلاش های اروپایی ها و به ویژه نوشته همان فرانسوی یهودی كه به آن اشاره شد در نظریه پردازی دربارة هویت تركی، به تدریج در عثمانی نیز نفوذ كرد. البته عثمانی ها تا آغاز سده بیستم میلادی نسبتاً به این موضوع كم اعتنا بودند و مقامات دستگاه امپراتوری عثمانی در نیمه سده نوزدهم حتی تلاش اروپایی هایی همچون آرمینوس و امبری مجارستانی را در تعریف از هویت تركی به دیده تعجب می نگریستند. در این زمان برداشت از مفهوم «ترك» و هویت «تركی» در میان نخبگان سیاسی عثمانی معنایی مترادف با وحشی گری داشت و آنان از چنین هویتی گریزان بوده و خود را صرفاً عثمانی و مسلمان دانسته و استفاده از عنوان ترك را نسبت به خودشان موهن می دانستند. اما به تدریج وجه فرهنگی هویت تركی در میان عثمانی ها نیرومند شد و در دهه اول سده بیستم با قدرت گرفتن كمیته اتحاد و ترقی و ترك های جوان در سال ۱۹۰۸ (۱۳۲۶ قمری) تأكید بر ویژگی سیاسی هویت تركی در عثمانی اهمیت زیادی پیدا كرد؛ اگر چه هم چنان در برابر اسلام و تعلق خاطر به امپراتوری عثمانی به عنوان یك دولت فراتُرك در درجه سوم اهمیت قرار داشت. از نتایج نیرومند شدن هویت تركی در امپراتوری عثمانی؛ فارسی زدایی در این امپراتوری، زدودن هویت ایرانی از مناطق مسلمان نشین قفقاز و تلاش برای نفوذ در آذربایجان بود. در پیامد چنین شرایطی، با هر چیزی كه در عثمانی نشانی از ایران و زبان فارسی داشت، مبارزه شد و نشانه های فرهنگ ایرانی همچون زردشت و نوروز ترك معرفی شدند. در مناطق مسلمان نشین قفقاز نیز با زبان فارسی كه زبان فرهنگی این دیار به ویژه در باكو، شروان و گنجه بود، مبارزه شد و هویت تركی به عنوان هویت اصلی مسلمانان قفقاز مطرح گردید. موفقیت های ترك گرایان در قفقاز بسیار گسترده بود. مناطق مسلمان نشین قفقاز به ویژه مناطقی كه بعدها به نام «جمهوری آذربایجان» خوانده شد، پیوندهای عمیقی با ایران داشت. مدرسه های فارسی زبان گوناگونی در قفقاز وجود داشت و روشنفكران و نخبگان فكری قفقاز از حس ایران دوستی بسیار زیادی برخوردار بودند. ایرانی ها نیز به مردم آن سوی ارس به عنوان هم میهن خود می نگریستند. اگر عملكرد افرادی همچون جلیل محمد قلی زاده (روزنامه نگار مشهور و مدیر نشریه معروف ملانصرالدین) ، نریمان نریمان اُف (رئیس جمهوری آذربایجان در دوران پس از سقوط روسیه تزاری) ، عادل خان زیادخان اُف (سفیر جمهوری آذربایجان در تهران) و محمدامین رسول زاده (روشنفكر مشهور آذربایجان) در دهه اول سده بیستم میلادی بررسی شود، عمق پیوندهای نخبگان فكری قفقاز با ایران به خوبی آشكار می گردد. این افراد به طور كامل با مسائل سیاسی و فرهنگی ایران درگیر و برای احیاء عظمت باستانی ایران و حتی ستایش از مفاخر فرهنگی ایران در تكاپو بودند. درگیر بودن قفقازی ها در جنبش مشروطیت نیز نشانه ای از پیوند عمیق آنها با ایران بود. اما این وضعیت با نفوذ افكار پان تركیستی در قفقاز دگرگون شد. در دهه دوم سده بیستم میلادی، نفوذ عثمانی در قفقاز رو به افزایش گذاشت و به تدریج، اندیشه پان تركی به اندیشه حاكم بر مناطق مسلمان نشین قفقاز تبدیل گردید. درگیر شدن مسلمانان قفقاز در منازعه با روس ها و ارمنی ها، در شرایطی كه عثمانی ها نیز در جنگ با روسیه تزاری به سر می بردند و درصدد سركوب ارمنی های ساكن در قلمرو امپراتوری عثمانی هم بودند نیز، به نزدیكی و اتحاد سیاسی عثمانی ها با مسلمانان قفقاز منجر شد. نتایج چنین پیوندی، به دنبال سقوط امپراتوری روسیه تزاری به روشنی آشكار شد. در مناطق باكو، شروان، گنجه و تالش كه به شروان و اَران مشهور بودند، حكومت نوپایی به نام «جمهوری آذربایجان» ایجاد گردید. برپایی حكومتی با چنین نامی كه آشكارا جعلی و در راستای سیاست های «پان تركی» بود، دو معنای مهم داشت؛ یكی حاكم شدن پان تركیسم بر قفقاز؛ و دیگری سیاست توسعه طلبانه پان ترك ها نسبت به ایران.
سیاست ضدایرانی پان ترك ها در خلال سال های جنگ اول جهانی (۱۹۱۸-۱۹۱۴/ ۱۲۹۷-۱۲۹۳ خورشیدی) برای روشنفكران و نخبگان ایرانی آشكار شده بود ، اما با تأسیس جمهوری آذربایجان، ابعاد خطرناك چنین سیاستی بیشتر برای ایرانی ها روشن شد. در این میان، آذربایجانی ها بیشتر از سایر ایرانیان، عمق خطر ناشی از پان تركیسم و تهدید این اندیشه برای مالكیت ایران بر آذربایجان را دریافتند و به مبارزه با نفوذ چنین طرز تفكری در ایران بر خاستند. شاخه آذربایجان حزب دموكرات ایران و رهبر آن یعنی: شیخ محمد خیابانی به مبارزه سیاسی و فرهنگی تمام عیاری با پان ترك ها مبادرت ورزیدند. استفاده از زبان فارسی به عنوان تنها زبان رایج در جلسات شاخه آذربایجان حزب دموكرات و متوقف ساختن استفاده از زبان تركی در نشریات حزبی، مخالفت با ارمنی ستیزی كه پان ترك ها تبلیغ می كردند و سرانجام مقاومت در برابر اشغال آذربایجان به وسیله عثمانی در جریان جنگ اول جهانی، از مهم ترین محورهای مخالفت خیابانی و هم فكرانش با پان تركیسم بود. بر اثر همین مخالفت ها، عثمانی ها به دنبال اشغال تبریز در جریان جنگ اول جهانی، خیابانی و سایر آزادی خواهان آذربایجان را بازداشت كرده و به قارص تبعید كردند. با شكست قطعی عثمانی در جنگ اول جهانی، خیابانی به همراه دوستانش به تبریز بازگشت.
خیابانی در تبریز به دلیل مخالفت با قرارداد ۱۹۱۹ ایران و انگلیس، خود زمام امور تبریز را به دست گرفت و در این وهله نیز به مخالفت با سیاست های پان تركی بر خاست. خیابانی برای بی اثر ساختن اقدام پان ترك ها در نام گذاری باكو و شروان به جمهوری آذربایجان، نام ایالت آذربایجان را تغییر داده و به پاس نقش رهبری كننده آذربایجان در جنبش مشروطیت، عنوان «آزادیستان» را برای این ایالت بر گزید. اگر چه خیابانی به دلیل مخالفت حكومت مركزی با وی، در شهریورماه ۱۲۹۹ كشته شد و جنبش سیاسی و فرهنگی وی نیز سركوب گردید، اما تضاد آذربایجانی ها با پان تركیسم و واكنش همراه با نفرت آنان نسبت به این پدیده، پایان نیافت. در خلال سال های بعدی و به دنبال تشكیل جمهوری تركیه و پس از آن كه دوباره تبلیغات پان تركی در تركیه از سر گرفته شد، این آذربایجانی ها بودند كه بار دیگر رهبری مخالفت با این اندیشه را به عهده گرفتند.


منبع:
www.dowran.ir


نام
پست الکترونيک
پيام شما